Առաջարկելով ստեղծել նոր եպիսկոպոսական խորհուրդ, որը կընդգրկի Կաթողիկոսի հրաժարականը պահանջող նախանձախնդիրներին, Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարք արքեպիսկոպոս Սահակ Մաշալյանը պարզապես չուրվագծեց Հայ Առաքելական Եկեղեցու և Երևանի քաղաքական իշխանության միջև առկա ճգնաժամից դուրս գալու մի ուղի։ Նա, փաստացի, դիրքավորվեց մի հակամարտությունում, որի նշանակությունը շատ ավելի է, քան պարզապես ինստիտուցիոնալ վեճը։

Քանի որ «սինոդալ» ենթադրյալ լարվածությունը մեղմող մարմնի ստեղծման առաջարկի հետևում երևում է ավելի մտահոգիչ իրականություն՝ պատրիարքի աստիճանական համընկնումը այն հոգևորականների դիրքորոշման հետ, որոնք վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի կողքին հանդես են գալիս ընդդեմ Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ի։

Եկեղեցու առաջնորդի իշխանությունը վիճարկող եպիսկոպոսներին նոր եկեղեցական կառավարման մեխանիզմում ներառելու կոչով Մաշալյանը խախտում է այն ավանդական զսպվածությունը, որը եկեղեցական հիերարխիան սովորաբար պահպանում է ներքին ճգնաժամերի ժամանակ։ Ավելին, նա անուղղակիորեն ուժեղացնում է Կաթողիկոսի լեգիտիմության քաղաքական վիճարկումը, որը, սակայն, կանոնական և միջազգային հարթակներում անվերապահորեն ճանաչված է։

Այս զարգացումը անհանգստություն է առաջացրել նաև Թուրքիայի հայ համայնքի ներսում։ Ստամբուլյան «Ժամանակ» օրաթերթի գլխավոր խմբագիր Արա Քոչունյանը նշել է, որ պատրիարքը, կարծես, այժմ «նույն ալիքի վրա է այսպես կոչված ապստամբ եպիսկոպոսների հետ»։

Սակայն եկեղեցական հարթությունից այն կողմ այս դիրքորոշումը ավելի ծանր հարց է առաջադրում՝ արտաքին ազդեցությունների հարցը։

Արդեն ձևակերպված վարկած

Այս վարքագիծը հատուկ լույս է սփռում մի քանի ամիս առաջ ձևակերպված հարցադրումների վրա։

2025 թ. հունիսի 28-ին հրապարակված «Ավտորիտար շեղում» վերնագրով խմբագրականում, որը լույս էր տեսել գործարար Սամվել Կարապետյանի ձերբակալության հաջորդ օրը, այս տողերի հեղինակը հարց էր բարձրացնում Կաթողիկոսի և նրա աջակիցների դեմ ուղղված հարձակումների բնույթի և ժամանակի վերաբերյալ։ Նա գրում էր․

«Վերջին հարցը․ ինչո՞ւ հենց այս պահին հարձակումներ Կաթողիկոսի դեմ՝ շատ հին լուրերի հիման վրա։ Ինչպե՞ս չմտածել այս արշավի և Ստամբուլում Էրդողան-Փաշինյան հանդիպման համընկնման մասին, որը տեղի ունեցավ այդ իրադարձություններից մեկ շաբաթ առաջ։ Այստեղ-այնտեղ շշնջում են, թե Սուլթանը պահանջել է Գարեգին Բ-ի հրաժարականը և նրան փոխարինել Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Սահակ Բ Մաշալյանով, որի նշանակումը անցել է Անկարայի «Կաուդինյան ճեղքերով», ինչպես իր բոլոր նախորդների դեպքում։ Այսպիսով, Թուրքիան կունենար «իր մարդուն» Առաքելական Եկեղեցու ղեկավարության մեջ։ Իսկ դա անկասկած կհեշտացներ հայկական ազգի ենթարկեցման իր ընթացիկ ծրագիրը»։

Այն ժամանակ այս վարկածը ոմանց կարող էր չափազանցված թվալ։

Այսօր այն, եթե ոչ հաստատված, ապա առնվազն նոր լույսի տակ է դիտարկվում։

Ժամանակակից պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանը, գտնվելով թուրքական պետության իրավական և քաղաքական հսկողության ներքո, գործում է կառուցվածքային սահմանափակումների պայմաններում։

Երբ պատրիարքը այսքան անմիջականորեն միջամտում է Սուրբ Էջմիածնի կյանքին՝ առավել ևս նրա իշխանության վերաձևակերպման ուղղությամբ, անխուսափելի է դառնում հարցը՝ արդյոք այդ քայլը զուտ հովվական նախաձեռնությո՞ւն է, թե՞ ավելի քաղաքական տրամաբանության դրսևորում։

Արա Քոչունյանն ինքն էլ ընդգծում է․ նորագույն պատմության ընթացքում, ամեն անգամ, երբ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանը որդեգրել է այնպիսի դիրքորոշումներ, որոնք կարող էին թուլացնել Էջմիածինը, առաջացել է տպավորություն, թե թուրքական պետական շահերը կարող են անուղղակիորեն ազդել Հայ Եկեղեցու զարգացման վրա։

Քննադատական պահ

Մաշալյանի հայտարարությունների ժամանակագրությունը չի կարելի անտեսել։

Այն պահին, երբ Կաթողիկոսը կանգնած է աննախադեպ դատական և քաղաքական ճնշման առջև, նրա ընդդիմախոսներին ներառող այլընտրանքային մարմնի ստեղծման առաջարկը փաստացի նշանակում է նրա իշխանության վիճարկման ինստիտուցիոնալացում։

Այլ կերպ ասած՝ իրավիճակային ճգնաժամի վերածում կառուցվածքային վերակազմակերպման։

Տարածաշրջանային համատեքստում, որտեղ ընթանում է Երևանի և Անկարայի զգուշավոր հարաբերական կարգավորում, և որտեղ Թուրքիան բացահայտորեն ձգտում է ազդեցություն ունենալ հայկական հավասարակշռությունների վրա, այս դիրքորոշումը չի կարող համարվել չեզոք։

Կամովին թե ակամա ընդգրկվելով Կաթողիկոսին վիճարկող ուժերի դինամիկայում՝ Կոստանդնուպոլսի պատրիարքը հավելյալ հիմք է տալիս նրանց, ովքեր Հայ Առաքելական Եկեղեցու դեմ արշավում տեսնում են Էրդողանի ձեռքը։

Իսկ մի ազգի պարագայում, որի համար Եկեղեցին մնում է պատմական և ինքնության շարունակականության վերջին հենասյուներից մեկը, նրա միասնության ցանկացած կասկածի տակ դնելը երբեք միայն աստվածաբանական կամ կառավարչական հարց չէ։

Այն շոշափում է ազգային ինքնիշխանության բուն էությունը։

Եվ հենց այս սահումն էր, որ մտահոգում էր 2025 թվականի հունիսի խմբագրականը։

Արա Թորանյան