«Առաջարկ Հայաստանին» նախաձեռնության հեղինակներն իրենց նախընտրական ծրագրի առանցքային դրույթ են հռչակել «երաշխավորված խաղաղությունը»՝ որպես «միջազգային իրավական եւ իրատեսական մեխանիզմներով ամրագրված եւ վերահսկողության ու պատասխանատվության հստակ գործիքներով ապահովված պայմանավորվածությունների համակարգ»։

Ակնհայտ է, որ հեղինակները պատկերացնում են «երաշխավորված խաղաղություն» կոչվող երազանքի հաստատման ճանապարհին առկա բարդագույն խնդիրները։ Սակայն նվիրական այդ գաղափարի իրականացման համար անհրաժեշտ գործիքների եւ մեխանիզմների թեկուզ նախնական ուրվագծի բացակայությունը՝ ներկայացված մտահղացմանը հաղորդում է ակնհայտորեն դեկլարատիվ բնույթ։ Այս զգացողությունն ավելի է սրվում՝ հետեւելով գործնականում մեկնարկած քարոզարշավին, որն աչքի է ընկնում պոպուլիստական կարգախոսների առատությամբ։
Միջազգային հարաբերությունների տեսության մեջ նորմատիվ գաղափարների շարքին դասվող «երաշխավորված խաղաղության» գաղափարը ենթադրում է ռազմաքաղաքական մեխանիզմների եւ դրանց գործառնությունն ապահովող արտաքին դերակատարների մի բարդ համակարգ, որը կոչված է երաշխավորել խաղաղության համաձայնագրի իրականացման արդյունավետ վերահսկողություն եւ դրա խախտման դեպքում խաղաղության անվերապահ պարտադրում։

Պատահական չէ, որ Ուկրաինայի շուրջ ընթացող բանակցություններում խաղաղության երաշխիքների հարցը դարձել է ամենաբարդերից մեկը․ Կիեւին չի բավարարում կայուն եւ երկարատեւ հրադադարի հաստատման հեռանկարը՝ ուկրաինական կողմը պահանջում է երաշխավորել երկրի կայուն անվտանգության ռեժիմը ոչ թե քաղաքական հավաստիացումների, այլ երրորդ կողմերի ստանձնած հանձնառությունների հաշվին՝ համարժեք ՆԱՏՕ-ի կանոնադրության 5-րդ հոդվածով սահմանված կոլեկտիվ պաշտպանության պարտավորություններին։ Ու քանի որ դրանք թե քաղաքական, թե՛ ռեսուրսային առումով վիճահարույց են եւ թանկ, այսպես կոչված՝ «կամավորների կոալիցիայի» անդամ-երկրները դեռ վարանում են (հնարավոր է, սա է պատճառը, որ ուկրաինական կողմից «երաշխավորված խաղաղության» հաստատման նպատակով օրերս կրկին կոչեր հնչեցին՝ վերամիջուկայնացնել երկրի ռազմական ներուժը)։

Այստեղից հետեւություն․ «երաշխավորված խաղաղության» գաղափարն առաջ մղելու համար անհրաժեշտ է պարզաբանել հաջորդ հարցադրումները։

Առաջինը, կապված վերահսկողություն հետ. ո՞վ, ինչպե՞ս եւ ի՞նչ մանդատով է իրականացնելու հայ-ադրբեջանական խաղաղության համաձայնագրի կատարման մոնիթորինգը։ Խոսքը, մասնավորապես, վերաբերում է դիտորդներին եւ սահմանի վերահսկման առաքելություններին, խախտումների արձանագրման ընթացակարգերին, փաստերի անկախ վերիֆիկացմանը։

Հաջորդը, կապված պար­տադրանքի հետ. ո՞ւմ կողմից, ի՞նչ հերթականությամբ եւ ի՞նչ գործողություններ կձեռնարկվեն, եթե խաղաղությունը խախտվում է։ Խոսքը, մասնավորապես, այն համաձայնեցված գործառույթների մասին է, որոնք թույլ կտան երաշխավոր երկրներին կամ Հայաստանի դաշնակիցներին՝ իրենց ստանձնած պարտավորությունների շրջանակներում ցուցաբերել անհապաղ արտաքին ռազմական եւ քաղաքական աջակցություն՝ ագրեսորին զսպելու եւ երկրի անվտանգությունն ու տարածքային ինքնիշխանությունն ապահովելու նպատակով։

Ուստի, «երաշխավորված խաղաղության» գաղափարն առաջ մղելու նպատակով, ՀՀ ընտրողին, ինչպես նաեւ տարածաշրջանային անվտանգության ապահովմանը ներգրավված ուժային կենտրոններին անհրաժեշտ է ներկայացնել հեղինակների պատկերացումներն այն մասին, թե․
1. որ երկրները կամ միջպետական կազմակերպություններն են դիտարկվում որպես Հայաստանի հնարավոր երաշխավորներ
2. որն է երաշխիքների ռազմավարական գինը Հայաստանի համար․ արտաքին երաշխիքները չեզոք չեն եւ ունեն գին՝ քաղաքական մանեւրի ազատության սահմանափակումների, ռեսուրսների եւ պարտավորությունների տեսքով։
Առանց նշված հարցերի պարզաբանման, «երաշխավորված խաղաղության» նորմատիվ գաղափարը վերածվում է հերթական պոպուլիստական կարգախոսի եւ խարխլում է «Առաջարկ Հայաստանին» նախաձեռնության քաղաքական ծրագիրը։ Ավելին, այն ստեղծում է չափազանցված սպասումներ եւ հղի է հերթական դառը հիասթափությամբ։

Արմեն Մարտիրոսյան
ԳԽ պատգամավոր (1990-95թթ.)
Աժ պատգամավոր (1995-99թթ.)
ՀՀ արտակարգ եւ լիազոր դեսպան