ԱՄՆ–Իսրայել–Իրան հակամարտությունը վաղուց այլևս միայն ռազմական բախում չէ։ Այն վերածվել է գլոբալ տնտեսական և լոգիստիկ համակարգի վերադասավորման գործընթացի։

Այսօր որոշվում է ոչ միայն տարածաշրջանի ճակատագիրը, այլ նաև՝ էներգետիկ ուղիների, առևտրային միջանցքների և համաշխարհային փոխադրումների ապագան։

Այս պայմաններում Հայաստանի պես փոքր, բայց ռազմավարական դիրք ունեցող երկրները կանգնած են ընտրության առաջ՝ կամ դառնալ մեծ խաղի զոհ, կամ՝ խելացի դիրքավորմամբ վերածվել կարևոր հանգույցների։

1. Էներգետիկ և լոգիստիկ ճգնաժամի կենտրոնը

Հակամարտության առանցքը գտնվում է Հորմուզի նեղուց-ում՝ աշխարհի ամենակարևոր էներգետիկ «շնչուղիներից» մեկում։

Նեղուցի նույնիսկ մասնակի խափանումը առաջացնում է շղթայական ռեակցիա․ նավթի և գազի գները աճում են, ապահովագրական ռիսկերը կտրուկ բարձրանում են, իսկ բեռնափոխադրումները դառնում են ավելի թանկ և անկայուն։

Այս պայմաններում գլոբալ տնտեսությունը ստիպված է արագորեն փնտրել այլընտրանքային ուղիներ։ Պատմական փորձը ցույց է տալիս, որ նման ճգնաժամերը միշտ հանգեցնում են նոր լոգիստիկ կենտրոնների ձևավորմանը։

2. Գլոբալ առևտրի վերադասավորում

Պարսից ծոցի և Կարմիր ծովի ուղիների անկայունությունը արդեն իսկ փոխում է միջազգային առևտրի տրամաբանությունը։

Բեռնափոխադրողները սկսում են նախընտրել ոչ թե ամենակարճ, այլ ամենաանվտանգ ճանապարհները՝
ավելի երկար երթուղիներ, բազմամոդալ լուծումներ և օդային փոխադրումների աճ։

Այս ֆոնին Եվրոպայի առաջ կանգնած է հստակ հարց՝
ինչպե՞ս ապահովել կայուն ներմուծում նվազագույն ռիսկով։

3. Հարավային Կովկասի աճող նշանակությունը

Նոր ձևավորվող իրականության մեջ Հարավային Կովկասը ստանում է ռազմավարական նոր դեր։

Տարածաշրջանը միաժամանակ՝
• դուրս է անմիջական պատերազմի գոտուց
• ունի կապ դեպի Սև ծով
• հանդիսանում է կամուրջ Մերձավոր Արևելքի և Եվրոպայի միջև

Սա ստեղծում է եզակի հնարավորություն՝ ձևավորելու նոր առևտրային միջանցքներ։

4. Սև ծով – Դանուբ ուղղության վերագնահատում

Դանուբ գետ-ը, որը Ուկրաինայից մինչև Գերմանիա ձգվող ավելի քան 2400 կմ նավարկելի ուղի է և Դանուբ–Մայն–Ռեյն ջրանցք-ի միջոցով կապվում է Հյուսիսային ծովին, կրկին վերածվում է Եվրոպայի ներքին բեռնափոխադրումների առանցքային զարկերակի։

Սև ծովի նավահանգիստները՝
• Բուրգաս
• Վառնա
• Կոնստանցա

և Դանուբի հանգույցները՝
• Ռուսե
• Գալաց

կարող են դառնալ նոր բեռնային հոսքերի կենտրոններ։

Այս ամբողջ համակարգը, ըստ էության, վերածվում է Եվրոպայի ներսում գործող անվտանգ միջանցքի, որը կարող է փոխարինել բարձր ռիսկայնություն ունեցող ծովային երթուղիներին։

5. Հայաստանի հնարավոր դերը՝ միջանկյալ հանգույց

Առաջին հայացքից Հայաստանը, չունենալով ծովային ելք, կարող է դիտվել որպես սահմանափակ հնարավորություններով երկիր։ Սակայն ներկայիս պայմաններում հենց այդ սահմանափակումը կարող է վերածվել առավելության։

Ճիշտ կառուցված լոգիստիկ համակարգի դեպքում Հայաստանը կարող է հանդես գալ որպես՝
• արագ բեռնափոխադրումների միջանկյալ կետ
• օդային և ցամաքային փոխադրումների խաչմերուկ
• տարածաշրջանային բաշխման կենտրոն

6. Ավիացիայի վճռորոշ դերը

Պատերազմների և ճգնաժամերի ժամանակ ավիացիան դառնում է ոչ թե պարզապես փոխադրամիջոց, այլ ռազմավարական գործիք։

Օդային բեռնափոխադրումները ապահովում են արագություն, ճկունություն և հարաբերական անկախություն տարածաշրջանային խոչընդոտներից։

Հայաստանի համար սա նշանակում է մեկ բան՝
ավիացիայի զարգացումը կարող է դառնալ տնտեսական աճի արագացված մեխանիզմ։

Մրցունակ ավիացիոն համակարգի ստեղծման դեպքում Հայաստանը կարող է՝
• կապել Մերձավոր Արևելքը Եվրոպայի հետ
• սպասարկել բարձրարժեք բեռներ
• ապահովել արագ լոգիստիկ լուծումներ ճգնաժամային պայմաններում

7. Բազմամոդալ (multimodal) համակարգի ձևավորում

Ամենահեռանկարային մոտեցումը բազմամոդալ համակարգի ստեղծումն է, որը միավորում է՝
• օդային փոխադրումներ
• ցամաքային կապեր
• Սև ծովի նավահանգիստներ
• Դանուբի գետային ուղիներ

Այսպիսի համակարգը կարող է դառնալ իրական այլընտրանք ավանդական ծովային երթուղիներին և ապահովել կայուն ու անվտանգ առևտրային հոսքեր։

8. Ռիսկեր և իրական ընտրություն

Անշուշտ, պատերազմի ընդլայնումը կարող է ազդել նաև Հարավային Կովկասի վրա։ Սակայն անգործությունը և դիտորդի կարգավիճակի պահպանումը ավելի մեծ ռիսկ են, քան ակտիվ դիրքավորումը։

Նոր ձևավորվող միջանցքները անխուսափելիորեն կհետաքրքրեն գլոբալ դերակատարներին։ Հարցը մեկն է՝ Հայաստանը կկարողանա՞ ներգրավվել այս գործընթացներում որպես գործընկեր, թե կմնա դրանցից դուրս։

9. Հայաստանի անելիքը

Այս հնարավորությունը տեսնելը բավարար չէ։ Անհրաժեշտ է արագ և համակարգված գործողություն։

Հայաստանը պետք է՝
• զարգացնի իր ավիացիոն կարողությունները
• ձևավորի բեռնափոխադրումների ենթակառուցվածքներ
• ինտեգրվի Սև ծով – Դանուբ ուղղությանը
• և հանդես գա որպես հուսալի գործընկեր միջազգային լոգիստիկ շղթաներում

Միայն այս դեպքում երկիրը կկարողանա դուրս գալ դիտորդի կարգավիճակից և դառնալ խաղի ակտիվ մասնակից։

Եզրափակում

Գլոբալ ճգնաժամերը միշտ ստեղծում են նոր հնարավորություններ նրանց համար, ովքեր կարողանում են արագ կողմնորոշվել և գործել։

Այսօր ձևավորվում են նոր ուղիներ, նոր կանոններ և նոր կենտրոններ։

Հայաստանը կարող է լինել դրանցից մեկը։

Բայց միայն մեկ պայմանով՝
եթե գործի հիմա։

Գրել է Հակոբ Ճաղարյանը