Գուրգեն Յանիկյանի գրական ժառանգությունը վերադառնում է ընթերցողին․ լույս են տեսել վեցհատորյա ժողովածուի առաջին երկու հատորները: Գուրգեն Յանիկյանի անունը հայ իրականության մեջ առավել հաճախ հիշատակվում է 1973 թ. հունվարի 27-ի ԱՄՆ Սանտա Բարբարայի դեպքերի կապակցությամբ, երբ նա գնդակահարեց Լոս Անջելեսում Թուրքիայի գլխավոր հյուպատոս Մեհմեդ Բայդարին եւ փոխհյուպատոս Բահադըր Դեմիրին: Այդ իրադարձությունը նրան դարձրել է 20-րդ դարի հայ ազգային-քաղաքական պատմության ամենաքննարկվող դեմքերից մեկը։ Սակայն Յանիկյանի կյանքն ու գործունեությունը դրանով չեն սահմանափակվում։ Նա ինժեներ էր, գրող, հրապարակախոս, Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հայորդի։ 1915-ի ողբերգական իրադարձությունները խոր հետք են թողել նրա աշխարհայացքի վրա, իսկ գրական ժառանգության մեջ նա անդրադարձել է ազգային հիշողության, արժանապատվության, արդարության, մարդկային պատասխանատվության, հավատքի ու բարոյականության խնդիրներին։

Գուրգեն Յանիկյանի գրական ժառանգությունը մեկ ամբողջության մեջ ներկայացնելու նախաձեռնությունը ստանձնել է «Հայաստանի ժողովրդական շարժում» ՀԿ-ն, իսկ նյութերի որոնման, նախապատրաստման եւ հրատարակության աշխատանքն իրականացրել է Լիբանանի «Սփիւռք» շաբաթաթերթի խմբագրակազմը՝ խմբագիր Սագօ Օգնայեանի գլխավորությամբ։ Արդեն լույս են տեսել Ա եւ Բ հատորները՝ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Կարո Վարդանյանի ներածական խոսքով, որտեղ ընդգրկված են Յանիկյանի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող նյութեր, պատկերներ, բանաստեղծություններ, հրապարակագրություններ, պատմվածքներ, նամակներ եւ գրական գործեր։ Բ հատորում ներկայացված են «Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը», «Քրիստոսը, ով հարություն առավ» վեպերը եւ «Մեր մեսիան» թատերգությունը։ Այս հրատարակությունը հնարավորություն է տալիս Յանիկյանին ճանաչել ոչ միայն որպես պատմական ու քաղաքական դեմք, այլեւ որպես ինքնատիպ մտածող ու ստեղծագործող հեղինակ։

«Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը»

Յանիկյանի գրական ժառանգության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Հուդա Իսկարիովտացու հաղթանակը» վեպը։ Նրա ընտրած թեման համարձակ է․ հեղինակը քրիստոնեական ավանդության ամենավիճահարույց կերպարներից մեկին՝ Հուդային, ներկայացնում է այլ դիտանկյունից՝ կասկածի տակ դնելով դարերով հաստատված որոշ ընկալումներ։ Վեպը նախ հրատարակվել է ֆրանսերեն՝ Փարիզում, ապա թարգմանվել անգլերեն եւ լայն հետաքրքրության ու բանավեճերի առիթ դարձել։ Ստեղծագործությունը ընթերցողին կանգնեցնում է բարոյական եւ փիլիսոփայական հարցերի առաջ՝ ո՞վ է դավաճանը, որտե՞ղ է մարդու պատասխանատվության սահմանը, եւ կարո՞ղ է պատմության մեջ դատապարտված կերպարը դիտարկվել բոլորովին այլ մեկնաբանությամբ։ Այս ամենը վկայում է, որ Յանիկյանը գրականության մեջ եւս ընտրում էր ոչ սովորական ճանապարհ՝ փորձելով վիճարկել հաստատված պատկերացումները եւ ընթերցողին մղել ինքնուրույն դատողության։

Դեռ չհրատարակված չորս հատոր

«Սփիւռք»-ի տեղեկությունների համաձայն՝ հաջորդ հատորները եւս ընդգրկելու են Յանիկյանի ժառանգության կարեւոր բաժիններ։ Գ հատորը նվիրված է կանանց վերաբերյալ ստեղծագործություններին, Դ հատորը՝ համամարդկային եւ Ամերիկայի հետ առնչվող գործերին, իսկ Ե եւ Զ հատորներում ներկայացվելու են 1973 թ. գործողության վերաբերյալ նյութերը։ Այսպիսով, վեցհատորյակը հնարավորություն է տալու Յանիկյանի կյանքն ու ստեղծագործությունը դիտարկել առավել ամբողջական համատեքստում։

Յանիկյանի անունը հաճախ ստվերում է հենց նրա գրական ժառանգությունը։ Մինչդեռ նա գրել է վեպեր, թատերգություններ, պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, հուշագրություններ, հրապարակախոսական եւ փիլիսոփայական աշխատություններ։ Նրա գործերում կարեւոր տեղ ունեն Հայոց ցեղասպանության հիշողությունը, ազգային արժանապատվությունը, հայրենասիրությունը, արդարության եւ պատասխանատվության գաղափարները, մարդու բարոյական ընտրությունն ու հավատքի խնդիրները։ Նրա գրական արժեքի վերջնական գնահատականն առանձին ուսումնասիրության խնդիր է։ Պատմական նշանակությունն ու գեղարվեստական արժեքը նույնական չեն։ Այս ժառանգության ամբողջական հրատարակությունը հնարավորություն է ստեղծում այդ ուսումնասիրության համար։ Յանիկյանի անվան հետ կապվում է նաեւ ԱՍԱԼԱ-ի «հոգեւոր հայր» բնորոշումը։ Սա պաշտոնական կոչում չէ, այլ հասարակական եւ պատմագիտական շրջաններում տարածված գնահատական, որը վերաբերում է 1973 թ. գործողության՝ հետագա զինյալ պայքարի գաղափարական միջավայրի վրա ազդեցությանը։ Այն չի նշանակում, թե Յանիկյանը եղել է ԱՍԱԼԱ-ի ստեղծող կամ ղեկավար։

Անհայտությունից՝ դեպի ընթերցող

Երկու հատորների կարեւորությունն առաջին հերթին այն է, որ Յանիկյանի բազմաթիվ ստեղծագործություններ ու նյութեր երկար ժամանակ ընթերցողին դժվարհասանելի կամ գրեթե անհայտ են եղել։ Այժմ դրանք դուրս են գալիս անհայտության մշուշից։ Ընթերցողը հնարավորություն է ստանում ոչ միայն լսելու Յանիկյան անունը եւ նրա շուրջ պատմությանն առնչվելու, այլեւ կարդալու հենց հեղինակին՝ ծանոթանալու նրա մտքերին, լեզվին, գրական աշխարհին ու գաղափարներին։ Այդ իմաստով վեցհատորյակի հրատարակությունը պարզապես գրահրատարակչական իրադարձություն չէ։ Ցրված ու դժվարհասանելի ժառանգությունը որոնել, հավաքել, դասակարգել եւ ամբողջական հրատարակության վերածելը մեծ ու շնորհակալ աշխատանք է եւ արժանի է գնահատանքի։ Գուրգեն Յանիկյանի պատմական կերպարի շուրջ կարելի է ունենալ տարբեր գնահատականներ, համաձայնել կամ չհամաձայնել նրա գաղափարների ու գործողությունների հետ։ Բայց նրա գրական ժառանգությունը ճանաչելու եւ ուսումնասիրելու անհրաժեշտությունը դրանից չի վերանում։ Այս երկու հատորները Յանիկյանին ներկայացնում են ոչ միայն որպես պատմական դեմքի, այլեւ որպես գրողի, հրապարակախոսի եւ մտածողի։

Մնում է մաղթել, որ նախաձեռնությունը շարունակվի, եւ առաջիկա չորս հատորներն էլ հասնեն ընթերցողին՝ ամբողջացնելով Գուրգեն Յանիկյանի գրական ու մտավոր ժառանգությունը։