Հարգելի՛ Լևոն Ջավախյան

Կարդացի «Պուտանկի սրտիկը» և, անկեղծ ասած, պատմվածքից հետո միանգամից միտքս եկավ քեզ գրել։ Ոչ թե պարզապես ասելու համար՝ «լավ էր», այլ որովհետև այս գործը, իմ զգացողությամբ, քո արձակում մի նոր աստիճան է։ Քո գրական ձեռագիրը ճանաչելի է վաղուց՝ կարծես՝ էքսցենտրիկ, ինքնահեգնական, երբեմն անպատկառ, բայց միշտ կենդանի, քաղաքականապես սուր ու մարդկային թուլությունների հանդեպ անողոք։ Սակայն այստեղ այդ ամենը կարծես մի քիչ ուրիշ մակարդակի վրա է հավաքվել։

Առաջին հայացքից «Պուտանկի սրտիկը» կարող է թվալ սեռական գայթակղության, ծերացող տղամարդու ուշացած ցանկության, դավաճանության ու մի փոքր էլ «անպատկառ» արկածի մասին զվարճալի պատմություն։ Բայց պատմվածքի ուժը հենց այն է, որ այդ մակերեսը խաբուսիկ է։ Սեքսը այստեղ միայն արտաքին շերտն ու շղարշն է։ Ներսում շատ ավելի հետաքրքիր բան կա՝ կենդանի սրտի և դատարկ սրտիկի հակադրությունը։
Ինձ հատկապես դուր եկավ այն, թե ինչպես ես «սրտիկը» դարձնում ամբողջ պատմվածքի կենտրոնական նշանը։ Սկզբում այն պարզապես ժեստ է, հետո՝ գայթակղության նշան, ապա՝ քաղաքական սիրո ցուցադրական խորհրդանիշ, իսկ վերջում՝ դատարկության պատկեր։ Պուտանկայի սրտիկը մարմին ունի, ցանկություն ունի, կիրք ունի, գործողություն ունի։ Իսկ վարչապետի սրտիկը, քո ամենադիպուկ ձևակերպմամբ, ունի միայն ձևը. «Իսկ վարչապետի սրտիկի մեջ սիրտ չկար։ Մեջը օդ էր…»։ Ինձ համար սա պատմվածքի ամենաուժեղ գաղափարական հարվածներից մեկն է։

Ու այստեղ դու գտել ես բավական համարձակ, նույնիսկ պարադոքսալ մի բան. պուտանկան իր առաջարկի մեջ ավելի ազնիվ է, քան քաղաքական գործիչը՝ իր «սիրո» հայտարարության։ Նա չի ձևացնում, թե ինչ-որ վեհ բան է առաջարկում. ասում է՝ ինչ կա, դա էլ կա։ Իսկ քաղաքական «սրտիկը» ներկայացվում է որպես սեր, բայց ներսում կարող է ոչինչ չլինել։ Այս իմաստով պուտանկան ավելի քիչ է խաբում, քան այն քաղաքականությունը, որը ժողովրդին սեր է խոստանում՝ առանց այդ սիրո ներսում բովանդակություն ունենալու։ Քո սատիրայի ամենասուր շերտերից մեկն այստեղ է։

Շատ հավանեցի նաև ծերացող հերոսի ներքին շարժումն ու կենսառիթմը։ «Յոթանասունյոթիս էի մոտենում։ Կարծում էի՝ վերջ, դբա մահն եմ գնում» և հետո՝ «Պարզվում է՝ չէ՛, ապրում եմ»։ Սրանք, իմ կարծիքով, պատմվածքի բանալիներից են։ Հերոսը միայն մարմնական ցանկություն չի հայտնաբերում. նա իր մեջ հայտնաբերում է դեռևս չմարած կյանքը։ Մինչ այդ նա ապրում էր՝ կարծելով, թե արդեն դեպի մահ է գնում, իսկ այդ անսպասելի հանդիպումը նրան վերադարձնում է իր սեփական կյանքի զգացողությանը։

Արմսթրոնգի հետ համեմատությունը պարզապես զվարճալի հղում չէ։ Լուսին հասած մարդը այստեղ վերածվում է այն մարդու խորհրդանիշի, որը հաղթահարում է իր համար անհնարինը։ Արմսթրոնգը հասել էր այնտեղ, որտեղ մարդը նախկինում չէր եղել, իսկ քո հերոսը՝ այնտեղ, որտեղ ինքն անձամբ երբեք չէր եղել։ Եվ «Ես անկարելին կարելի էի դարձրել» միտքը այդ կապը լավ է ամրացնում։ Մեծ պատմական սխրանքը փոքր, շատ մարդկային, նույնիսկ ծիծաղելի իրավիճակի մեջ դնելը Ջավախյանական հնարք է, բայց այստեղ այն նաև գաղափար է դառնում։

Հետաքրքիր է նաև, որ Դու հերոսիդ չես նստեցնում դատավորի աթոռին։ Նա դավաճանում է կնոջը, հետո փորձում է այդ արարքը ինքն իր համար բացատրել ու արդարացնել։ Մենք պարտավոր չենք համաձայնել նրան, բայց հասկանում ենք նրան։ Եվ հենց այդ երկիմաստությունն է պատմվածքը ետ պահում պարզ բարոյախոսությունից։ Դու միաժամանակ ծիծաղում ես հերոսի ինքնարդարացման վրա և ինչ-որ չափով հասկանում ես այդ մարդուն։ Սա ինձ համար գրականության կարևոր արժանիք է։

Լեզուդ, բնականաբար, առանձին խոսակցության թեմա է։ Այն կենդանի է, մարմնական, ինքնաբուխ, հեգնական։ «Սիրտս Երկրից թռչում էր Լուսին», «հոգիս էլի տոն էր ուզում», «մեջս հրաբուխ էր հասունանում» և նման պատկերները ստեղծում են այն ներքին խառնաշփոթը, որի մեջ հայտնվել է հերոսը։ Քո լեզվի ուժն այն է, որ այն գրասենյակային չէ, «գրական» ձևանալու համար չի ճիգ անում, այլ ապրում է։

Բայց հենց այստեղ էլ մի փոքրիկ, եղբայրական դիտարկում ունեմ։ Երբեմն զգացվում է, որ դու այնքան ես հավանում քո գտած ուժեղ բառը կամ պատկերը, որ չես ուզում նրանից հրաժարվել։ «Բոցը», «կիրքը», «տոնը», «հրաբուխը», «հորձանքը», «վայելքը» մի քանի անգամ տարբեր ձևերով նույն զգացողությունն են ուժեղացնում։ Ինձ թվում է՝ պատմվածքը մի 10-15 տոկոս սեղմելու դեպքում ոչինչ չէր կորցնի, ընդհակառակը՝ շատ բան կշահեր։ Քո ձայնը պետք չէ փոխել, պարզապես երբեմն ամենաուժեղ բառը պետք է մենակ թողնել։ Որ լռությունն էլ իր գործն անի։

Նույնը կասեի որոշ կոպիտ արտահայտությունների մասին։ Գործի թեման, իհարկե, պահանջում է մարմնական, երբեմն էլ կոպիտ լեզու։ Առանց դրա պատմվածքի այդ աշխարհը կդառնար արհեստական։ Բայց մի քանի տեղերում կոպտությունը արդեն այնքան մոտ է մաքուր գռեհկությանը, որ կորցնում է իր երգիծական հավելյալ իմաստը։ Ըստ իս՝ եթե այդ հատվածներից մի քանիսը հանվեն, մնացած կոպտությունն ավելի ուժեղ կհնչի։ Այսինքն՝ ես այստեղ ոչ թե լեզուն մեղմելու, այլ հակառակը՝ լեզվական հարվածը ավելի ընտրովի դարձնելու կողմնակից եմ։

Վերջաբանը հատկապես հավանեցի։ «Ձեզ հաջողություն եմ ցանկանում, պարոն վարչապետ…» արտահայտությամբ պատմվածքը կարծես իր վերջին շրջադարձն է անում։ Արմսթրոնգի թեման, որ սկզբում անձնական հաղթահարման ու անհնարինը հնարավոր դարձնելու մասին էր, վերջում տեղափոխվում է քաղաքական դաշտ։ Հերոսը կարծես ասում է՝ ես իմ անհնարինն արեցի, հիմա հերթը ձերն է։ Իսկ «Մեկի հարցը ես լուծեցի… Իսկ մյուսնե՞րը…» արդեն պատմվածքի անձնական սահմանները վերջնականապես բացում է դեպի հանրային տարածք։

Դրա համար էլ «Պուտանկի սրտիկը» ես պարզապես էրոտիկ-հումորային պատմվածք չէի համարի։ Այն ծերացող մարդու ուշացած կյանքի զգացողության, սեփական ցանկությանը վերջապես «այո» ասելու, ինքնախաբեության, կեղծ սիրո և քաղաքական կեղծիքի մասին բավական լիցքավորված երգիծական գործ է։ Եվ այդ ամենը դու անում ես ոչ թե ծանրախոսությամբ, այլ հումորով, ինքնահեգնանքով ու սարկազմով։

Վերնագիրն էլ շատ հաջողված է։ «Պուտանկի սրտիկը» առաջին հայացքից նույնիսկ մի քիչ սկանդալային է հնչում և կարծես ընթերցողին խոստանում է միայն մի անպատկառ պատմություն։ Բայց վերջում պարզվում է, որ այդ սրտիկը պատմվածքի ամենալուրջ խորհրդանիշն է։ Այն երկու աշխարհ է միացնում՝ մարմնական, անմիջական կյանքի աշխարհը և քաղաքական ցուցադրական սիրո աշխարհը։ Մեկի մեջ ինչ-որ բան կա, մյուսի մեջ՝ օդ։
Եվ գուցե հենց սա է պատմվածքի ամենաուժեղ միտքը՝ կեղծիքի աշխարհում երբեմն նույնիսկ այն մարդն է ավելի ազնիվ, ով իր անազնվությունը չի թաքցնում, քան նա, ով դատարկ սրտիկ է ցույց տալիս ու դա անվանում է սեր։
Հարգելի Ջավախյան, ես այս պատմվածքը շատ հավանեցի նաև այն պատճառով, որ այստեղ քո տարիների վաստակը զգացվում է։ Դու արդեն գիտես՝ ինչպես վերցնել կենցաղային, նույնիսկ ծիծաղելի մի իրավիճակ և դրա տակից հանել քաղաքական, բարոյական ու փիլիսոփայական շերտը։ Բայց այս անգամ այդ շերտերը հատկապես լավ են իրար միացել։ Գործը հզոր քաղաքական լիցք ունի, իսկ սատիրան՝ հազվադեպ սրություն։ Քո այն գրական տարածքն է, որտեղ ծիծաղը մի պահ ծիծաղ է մնում, իսկ հաջորդ պահին արդեն անհարմարություն է առաջացնում, որովհետև հասկանում ես՝ ծիծաղում ես ոչ միայն հերոսի, այլև իրականության վրա։

Ուրեմն՝ շնորհավորում եմ քեզ այս գործի համար, ավագ գրչեղբայր։ Ինձ համար «Պուտանկի սրտիկը» քո արձակի հերթական պատմվածքը չէ։ Այն մի նոր աստիճան է՝ ավելի քաղաքական, ավելի համարձակ, ավելի բազմաշերտ և, ամենակարևորը, ներսում իր լուրջ ասելիքը չկորցնող սարկաստիկ ստեղծագործություն։

Միայն մի բան կուզեի՝ չվախենաս երբեմն քո իսկ ուժեղ նյութից մի քիչ կտրել։ Քո ասելիքը դրանից չի թուլանա։ Ընդհակառակը՝ երբեմն մեկ լավ խփած նախադասությունը երեք գեղեցիկ պատկերից ավելի երկար է ապրում։

Ջերմորեն՝
Գագիկ ԱՆՏՈՆՅԱՆ