Հարցազրույց բարեգործական ծրագրերի հեղինակ, հասարակական գործիչ Նանար Պողոսյանի հետ

– Դուք բարեգործական ծրագրեր եք իրականացնում, օգնում դժվար իրավիճակում գտնվող մարդկանց, մասնավորապես՝ արցախահայությանը: Ե՞րբ եք սկսել դա իրականացնել եւ ինչպե՞ս:

– Արցախում ապրած ժամանակ, թեկուզ միշտ աշխատել եմ պետական տարբեր մարմիններում, բայց իմ ուղղվածությունն ու նպատակը եղել են մարդկանց օգնելը` կարիքավորներին, թույլերին, զոհվածի ընտանիքներին, բազմազավակներին, անբուժելի համարվող հիվանդներին: Օրինակ, քաղցկեղով հիվանդ մարդու համար ֆիլմի դիտում եմ կազմակերպել, երբ 2020թ. պատերազմից հետո մարդիկ ֆիլմ նայելու սիրտ չունեին: Տոմսերը վաճառել եմ արտասահմանում, զինվորները եկել՝ ֆիլմն են նայել, իսկ գումարը փոխանցել եմ հիվանդ մարդուն: Իմ նպատակը մարդն է եւ իր շուրջը ստեղծվող բարեկեցությունը. գործել եմ հանուն այդ գաղափարի: Նաեւ նշեմ, որ 2019 թվականին ջրծաղիկի պատճառով ծանր հիվանդության միջով եմ անցել, իմ կյանքը վտանգված էր, նույնիսկ փրկվելու հնարավորությունն էր փոքր: Բայց իմ համառության եւ կամքի շնորհիվ փրկվեցի եւ ապրում եմ լիարժեք կյանքով: Ինչ խոսք, դա նույնպես իր ազդեցությունն է ունեցել մարդկանց օգնելու իմ մոտեցման վրա:

– Հետո սկսվեց 44-օրյա պատերազմը, շարունակո՞ւմ էիք օգնել եւ հատկապես ինչո՞վ:

– Ես այդ ընթացքում ոչ միայն չեմ լքել Արցախն ու իմ աշխատավայրը, երբ ասում էին` կանայք պիտի դուրս գան, այլ մնացել եւ իմ ավտոմեքենայով զինվորներին սնունդ եմ հասցրել, հագուստ եւ ինչ հնարավոր էր: Ասում էի՝ եթե Աստված փրկել է իմ կյանքը, ուրեմն ես մի առաքելություն ունեմ իմ երկրում: Հիշում եմ, երբ ԱԹՍ-ներով հարվածում էին, իջնում էի ավտոմեքենայից, թաքնվում, որ պայթելու պահին մեքենայում չլինեմ: Այդպես 44 օր մնացի պատերազմի մեջ` մտածելով, որ մենք երբեք չենք կորցնելու անգամ մի փոքրիկ հատված Արցախից: Որովհետեւ իմ հայրն ու հորեղբայրները եւ մյուսների հայրերն ու եղբայրները չեն կռվել, որ հանկարծ մի օր Արցախի ինչ-որ հատված թշնամուն հանձնվի: Բայց, ցավոք, եղավ այն, ինչ եղավ: 44 օր պայքարեցի, սպասեցի` հավատալով այդ լոզունգին, որ հաղթելու ենք: Բայց ես նորից չկոտրվեցի եւ ոչ մի օր չեմ մտածել, որ Արցախը կլքեմ, թեպետ դրա բոլոր հնարավորություններն ունեի: Մինչեւ վերջ մնացել եմ Արցախում, 2023թ. սեպտեմբերի 28-ին եմ իմ ավտոմեքենայով հասել Երեւան` մեջը մի անչափահաս երեխա, մայրիկս եւ քույրիկս: Իսկ Հակարիի կամուրջն անցնելը մի անասելի, անպատմելի դաժանություն էր: Ասում էինք ցեղասպանություն, որը գրքերից գիտենք, բայց մենք այդ ցեղասպանությունը տեսանք, վերապրել ենք: Անձամբ ես չեմ մտածել, որ ինձ կհաջողվի Հակարիի կամուրջն անցնել: Մարդիկ էին մեռնում ճանապարհին, ձերբակալվում էին թշնամու կողմից:

– Իսկ ինչպե՞ս եք վերաբերվում այն իրողությանը, որ արցախցիներին ասում են «փախածներ», արդյո՞ք արդարացի է:

– Շատ հիմար եւ անգիտակից մարդիկ կարող են նման բան ասել: Հայրենիքի գինը չիմացող մարդը կարող է ասել, որ արցախցին փախել է: Ես, լինելով արցախցի, հո տեսե՞լ եմ, թե ինչ է կատարվել ե՛ւ 44-օրյա պատերազմի ժամանակ, ե՛ւ շրջափակման ամիսներին: Մենք շրջափակմանն այնպես ենք դիմակայել, երբ սոված-ծարավ, բայց մի օր չենք մտածել Արցախից դուրս գալու մասին: Իսկ դուրս եկանք 2023թ. սեպտեմբերի 19-ից հետո, որովհետեւ մինչ այդ թուրքն արդեն եկել հասել էր Ստեփանակերտ: Կա՛մ պիտի մնայինք ու կոտորվեինք, կա՛մ պիտի դուրս գայինք` գոնե մեր սերունդներին փրկելու համար: Այլ տարբերակ չկար: Մի մասը կոտորվել է, մի մասն էլ՝ բռնի տեղահանվել: Երբ սեպտեմբերի 19-ի պատերազմը սկսվեց, ամեն ինչ խառնվել էր, դեսուդեն վազելով` մարդիկ իրար չէին գտնում: Մեկը երեխային էր կորցրել, ընտանիքի անդամները չկային, կապ չկար, լույս չկար, գազ չկար: Պատկերացնո՞ւմ եք, թե դա ինչ էր: Մարդիկ նկուղներում էին, երեխաները լացում էին: Երեխան մորը չէր գտնում, մայրը` երեխային: Կապ չկար զինվորների հետ, դիահերձարաններում դիակներ էինք փնտրում, երանի էինք տալիս, որ դիակը գտնենք, այսինքն՝ որ մասնատված չլինի, կորած չլինի։ Ինչի՞ մասին է խոսքը: Դրանից հետո` բենզինի պայթյունը: Ոչ մեկը չէր ղեկավարում, ժողովուրդը մնացել էր անհույս վիճակում եւ չգիտեր ինչ աներ: Էդ «փախած» ասողները կարո՞ղ էին գոնե մեկ օր Արցախում ապրել: Արցախցու կռիվը հացի համար չէր, արցախցու կռիվն Արցախը պահելու համար էր:

– Եվ չփախան Արցախի այն ժամանակվա նախկին ու ներկա իշխանություններն ու գերեվարվեցին:

– Արցախի նախագահները, Ռուբեն Վարդանյանը, Դավիթ Բաբայանը, Դավիթ Իշխանյանը, Լեւոն Մնացականյանը, Դավիթ Մանուկյանը, բոլորը, ովքեր գերեվարվել են, պետք է շեշտենք, որ մեր ժողովրդի համար են իրենք այսօր գերի: Եթե իրենց չբռնեին, ամբողջ ժողովրդին կկոտորեին, իրենք իրենց կամքով, հանուն ժողովրդի փրկության, հանձնվեցին: Այդ մարդիկ Արցախի ժողովրդի պաշտպանության համար են ինքնակամ հանձնվել: Հակառակ դեպքում ես եւ բոլորը կլինեինք կա՛մ գերի, կա՛մ ցեղասպանությունն ավելի ծանր հետեւանքներով կլիներ:

– Դուք բարձրացել եք Արարատ եւ մեր լեռան գագաթին Արցախի դրոշն ամրացրել: Ինչպե՞ս կարողացաք չճանաչված հանրապետության դրոշը հասցնել Արարատի գագաթ:

– Ես դեռ 4-րդ դասարանում նպատակ էի դրել բարձրանալ Արարատ, եւ դա կատարվեց 2019 թվականին: Արցախի դրոշը գուլպայիս մեջ փաթաթած, թաքցրած՝ բարձրացրեցի Արարատ եւ տնկեցի, ամրացրի գագաթին: Ռուբեն Վարդանյանը եւս բարձրացել էր Արարատ, եւ այնտեղ միացա «Ավրորա» մարդասիրական նախաձեռնությանը: Մենք լավ գիտենք, թե Ռուբեն Վարդանյանն ինչ է արել Արցախում եւ հայ ժողովրդի համար: Այդ մարդը եկավ Արցախ եւ իր մարդասիրության շնորհիվ օգնեց շատերին: Միայն հերիք էր այն, որ ինքը եկել էր Արցախ, որովհետեւ այդ միլիարդատեր մարդը, որ եկել էր Արցախ, արդեն հույս էր արցախցիների համար, արդեն Արցախում մնալու մի մեծ խթան էր: Եթե այդ մարդը եկել է, ուրեմն մի բան գիտի, ինքն արցախցիների մեջ մեծ ոգեշնչում առաջացրեց: Եվ այդ մեծ մարդասեր մարդն այսօր Բաքվի բանտում է․ չի կարող նման բան լինել: Ռուբեն Վարդանյանը Շուշիում մզկիթն է վերանորոգել եւ այսօր Բաքվի բանտում է: Մեր բոլոր գերիները մեր պատիվն են, մեր արժանապատվությունն են. Բաքվի բանտում ոչ թե նրանք, այլ հայ ժողովուրդն է: Այնտեղ չեն դատում Ռուբեն Վարդանյանին, Բակո Սահակյանին, Արկադի Ղուկասյանին, Արայիկ Հարությունյանին, Դավիթ Բաբայանին, Դավիթ Մանուկյանին, Լեւոն Մնացականյանին, Դավիթ Իշխանյանին, այնտեղ դատում են հայ ժողովրդին: Թող նայեն եւ տեսնեն, թե նրանք ինչքան բան են արել Արցախի համար: Էն, որ Արցախը ծաղկում էր, հենց այնպե՞ս էր ծաղկում. հայ ժողովուրդը ծաղկեցրեց Արցախը նույն այդ ղեկավարների օրոք: Այդ ղեկավարներն այսօր չպետք է գտնվեին Բաքվի բանտում, որովհետեւ դա մեզ պատիվ չի բերում:

– Ի՞նչ խնդիրներ ունեն արցախցիներն այսօր, կոտրվա՞ծ են:

– Մենք բռնագաղթել ենք, եթե կոտրվենք, ի՞նչ կլինի: Ես ողջ կյանքս ապրել, արարել եւ ծառայել եմ Արցախին եւ ոչ մի օր չեմ լքել Արցախը: Եթե ամեն մեկս մեր ուժերի ներածի չափով օգնենք արցախցիներին, գոնե մի փոքր կթեթեւացնենք նրանց բեռը: Շատ նախաձեռնություններ եմ անում նաեւ Հայաստանում, օրինակ՝ անցյալ տարի նախաձեռնել էի 100 հոգու` տատիկ-պապիկների Նոր տարին շնորհավորել. 50-ը` Հայաստանից, 50-ը` Արցախից: Երկու մլն դրամ էր հարկավոր, Արթուր Վանեցյանն ասաց, որ դրամահավաքը փակեմ, որ այդ գումարն ինքը կտա, եւ կարողացանք ուրախացնել այդ տարեց մարդկանց: Իսկ ում 100 տարին լրացած էր, պարոն Վանեցյանի կողմից նրանց տրամադրվեց եւս 100 հազարական դրամ: Պետք է նշեմ նաեւ, որ շնորհիվ պարոն Վանեցյանի՝ Եռաբլուրում կառուցած «Արցախի կանչը» հուշակոթողի` նվիրված արցախյան բոլոր նահատակներին, բոլոր նրանց, որոնց գերեզմանը մնացել է Արցախում, մենք` արցախցիներս, գոնե ծաղիկ խոնարհելու եւ լացելու տեղ ունենք: Իսկ արցախցիներն այսօր շատ վատ վիճակում են, ամեն օր հարյուրավոր մարդիկ են ինձ գրում, զանգում, ամեն մեկը մի խնդիր ունի: Մարդկանց անգամ տնից են հանում, փոքր ընտանիքներն ավելի են խոցելի, նրանց գումարն անգամ չի հերիքում տան վարձը տալուն: Վառելափայտի խնդիր ունեն, կան տներ, որ հատակ էլ չունեն։ Այն ամենը, ինչին ես բախվում եմ, անպատմելի է:

– Իսկ մե՞ծ է արտագաղթը, շա՞տ արցախցիներ են հեռանում Հայաստանից:

– Ցավոք, շատ մեծ է արտագաղթը: Ես երբեք չեմ լքի Հայաստանը, քանի որ այստեղ ավելի մոտ եմ Արցախին, եւ այստեղ իմ հայերն են: Նաեւ շնորհակալություն եմ ուզում հայտնել նրանց, ովքեր մեծ թվով օգնում են արցախցիներին, դա անբացատրելի է: Երբ ես Հակարիի կամուրջն անցա, մարդիկ հացով, ջրով դիմավորեցին, մեկն իր տանը տեղ էր տալիս, մեկը` բենզին: Հայաստանի ժողովուրդը շատ է օգնել արցախցիներին, եթե մեկն ասի, որ նման բան չի եղել, ուրեմն ստում է: Շատ-շատ են օգնել մեզ, բայց նաեւ շատ-շատ են գնում արցախցիները Հայաստանից, որովհետեւ աշխատանք չունեն, տուն չունեն եւ հազար ու մի սոցիալական խնդիրներ: Շատ են գնացել, եթե այդպես շարունակվի, ինձ թվում է, որ արցախցի չի մնա Հայաստանում: Իմ լսելով, իմանալով՝ մոտ 40 տոկոսը գնացել է:

– Եթե այդպես շարունակվի, գուցե ապագայում վերադարձողներ էլ չլինեն, հո՞ւյսն է մարել:

– Աստված տա, որ վաղը վերադառնանք Արցախ, բայց միայն հստակ երաշխիքներ պիտի լինեն, որ ես գնալու եմ՝ իմ տանն անվտանգ ապրեմ, որպեսզի նորից նույն դաժանության միջով չանցնենք: Մենք անվտանգություն չունենալուց եկանք Հայաստան, թուրքը եկել էր հասել մեր տներ: Այսօր էլ անվտանգություն չկա անգամ Հայաստանում, մենք տեսանք, թե ինչպես թուրքի զինվորը Սյունիքում երեխաների ներկայությանբ կրակեց հայ կնոջ վրա՝ իր տան մեջ: Մենք ի՞նչ խաղաղության մասին ենք խոսում: Գուցե այդ մարդիկ նաեւ վերադարձի հույս չունենալուց է, որ գնում են: Շատ ծանր եւ խոցելի վիճակում են արցախցիները բոլոր առումներով` ե՛ւ սոցիալական, ե՛ւ հոգեբանական: Այդուհանդերձ, մեր երազանքն է, անշուշտ, գնալ Արցախ, վերադարձի հարցը լուծվի, բայց լինենք անվտանգ, քանի որ ոչ ոք չի ուզում նորից այդ ամենի միջով անցնել: Ես պատերազմի սերունդ եմ, տեսել եմ նաեւ հաղթանակ եւ չեմ կոտրվում: Արցախը եղել ու լինելու է հայկական, մեկ անգամ ազատագրված Արցախը երկրորդ անգամ էլ կազատագրվի: Կրկին ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել այն մարդկանց, ովքեր արցախցիների կողքին են: