Կրթության փորձագետ Սերոբ Խաչատրյանի հետ զրուցել ենք կրթական համակարգում առկա բացթողումների ու չկշռադատված կարգավորումների մասին:

– Կառավարությունը կրթության ոլորտում անկանոն փոփոխու­թյուններ է կատարում՝ օրենքն ընդունում են, փորձարկում, հետո նորից վերադառնում նախկինին. դպրոցն ու ուսուցիչը փորձադա՞շտ են, աշակերտն էլ` փորձաճագա՞ր:

– Այո, վերջին տարիներին օրենսդրական փոփոխությունները շատ-շատ են եւ, այսպես ասած, հաճախ տրամագծորեն տարբեր: Ես ամենաթարմ օրինակը բերեմ. մինչեւ վերջերս մեզ համոզում էին, որ դպրոցներում պետք է անբավարար թվանշան չլինի, որ բոլոր թվանշանները, որոնք երեխաները ստանում են, լինեն 10, 8 թե 1, համարվում են դրական, եւ տեղափոխվում են հաջորդ դասարան: Իսկ ովքեր փորձում էին ընդդիմանալ այս որոշմանը, նրանց մեղադրում էին հետամնացության, սովետական մտածողության մեջ եւ այլն: Բայց ի՞նչ տեղի ունեցավ. այս որոշումն ընդունելուց կարճ ժամանակ անց նախարարությունը` հենց իրենք ետ բերեցին բացասական թվանշան նշանակելու իրավունքը: Ինչո՞ւ: Երբ դու ասում ես` չկա բացասական թվանշան, այդ դեպքում երեխան անպատրաստ է գալիս դպրոց. դաս ես հարցնում՝ նա պատրաստ չէ: Ստանում է 1, հաջորդ օրն էլ՝ 1… եւ այսպես տեղափոխվում է հաջորդ դասարան: Դա՝ դեռ ոչինչ, եթե երեխան չսովորող է, գիտենք, որ թվանշանն էլ չի մոտիվացնի: Բայց սա վտանգ է ներկայացնում մյուս երեխաների համար, որոնք ինչ-որ բան սովորում են, որպեսզի դրական գնահատական ստանան: Երբ այս երեխան տեսնում է, որ ե՛ւ 4-ը, ե՛ւ 1-ը նույնն են, մտածում է` էլ ինչո՞ւ սովորեմ, թող իմն էլ 1 լինի: Այսինքն, ամբողջ սիստեմը քանդվում է: Ուսուցիչը կարող է մտնել դասարան, 20 հոգու հարցնել, ոչ ոք պատրաստ չլինի, 20 հատ 1 դնի, եւ ոչ մի հետեւանք: Այդ իմաստով նախարարությունը մի շարք որոշումներ կայացնում է ոտքի վրա, իսկ հետո ետ է բերում: Նույնը 9-րդ դասարանցիների քննությունն էր, որը դարձրին կենտրոնացված, հետո փոշմանեցին, նորից վերադարձրին դպրոցներին: Ունենք այդ խնդիրները: Շատ կարգավորումներ, շատ փաստաթղթեր գրված են անորոշ լեզվով: Տնօրենները, մասնագետները կարդում են դրանք, գլուխ չեն հանում, թե ինչ է գրված: Տարընթերցումների տեղիք է տալիս: Ցավոք սրտի, դպրոցները չունեն իրավաբաններ, հաճախ մարզպետարաններն էլ չեն կարողանում աջակցել: Եվ դպրոցը կարող է սխալ թույլ տալ, որի համար հետո՝ ստուգման ժամանակ, կարող են իրեն պատժել: Դրա համար մենք կրթության ոլորտում պետք է մտային կենտրոն ունենանք, որը պետք է գեներացնի այդ մտքերը, ստուգի, քննարկի, եւ հետո նոր ընդունվեն: Իսկ մեզանում այսօր ոտքի վրա են գրվում, կամ մի 5 հոգով հավաքվում գրում են, հետո պարզվում է, որ ճիշտ չէ: Այդպես ունենք բազմաթիվ խնդիրներ. նույն թեստերը, որ անընդհատ խայտառակ սխալներով են տպագրվում: Ե՛վ բուհական ընդունելության, ե՛ւ կամավոր ատեստավորման թեստերում կան կոպտագույն սխալներ: Եթե թեստ գրողն այդպիսի սխալներ է անում, էլ մենք ուսուցչից ու աշակերտից ի՞նչ ենք ուզում:

– Այսօր ինչքան երեխա է դուրս մնում կրթական համակարգից: Ո՞վ պետք է հետեւի, մտահոգվի դրանով:

– Դա շատ լուրջ հարց է: Մենք այդ մասին չենք խոսում, բայց մեծ գումարներ ենք ծախսում այս թեմայի վրա՝ կրթությունից դուրս մնացած երեխաներին դպրոց վերադարձնել: Բազմաթիվ երեխաներ կան, որոնք գնում են ավագ դպրոց կամ քոլեջ, որտեղից որոշ ժամանակ հետո հանում են բացակայությունների պատճառով, վատ վարքագծի պատճառով, եւ այս երեխաները մնում են օդում: Այսօր կան բազմաթիվ երեխաներ, որոնք դպրոց չեն գնում` ավագ դասարաններ, եւ ոչ մի դպրոցում գրանցված չեն: Գնացել է մի քոլեջ, որտեղից հեռացրել են, եւ վերջ: Ինքը հիմա փողոցում ման է գալիս կամ տանը նստած է: Ոչ ոք չի տեսնում այդ երեխային: Հիմա հարց. ինչպե՞ս է հնարավոր, երբ այսքան ռեֆորմ է արվել, անընդհատ խոսվում է կրթությունից դուրս մնացած երեխաների մասին, ինչո՞ւ չենք տեսնում այդ երեխաներին: Հաճախ, երբ մենք Սեւանի մայրուղով գալիս ենք Երեւան, ծաղիկներ են առաջարկում. դրանց մեծ մասը դպրոցականներ են: Եթե գնաք Հայաստանի հանգստավայրեր, այնտեղ հյուրանոցներում, սրճարաններում աշխատում են երեխաներ՝ դասերի ժամին: Ոչ ոք չի ասում` այս երեխան դասերի ժամին ինչո՞ւ է մատուցող աշխատում: Մենք նաեւ ունենք երեխաներ, որոնք գրանցված են թղթի վրա, բայց փաստացի դպրոց չեն գնում: Ով էլ գնում է, հաճախ կիսատ-պռատ է դաս անում: Եվ այս վիճակը դոմինոյի էֆեկտով հարվածում է համալսարաններին: Երբ երեխան 10-12-րդ դասարաններում նորմալ չի սովորում, ետ է վարժվում: Իսկ երբ գալիս է համալսարան, իրենից պահանջում են, որ գիտական, ակադեմիական գրքեր կարդա: Ինքը սովոր չէ դրան, չի հիշում, թե երբ է վերջին գիրքը կարդացել, էլ ո՞նց կարող է հաստափոր գիրք կարդալ:

– Բոլոր դպրոցներն անցնում են նախարարության ենթակայության տակ, այլեւս մարզպետարաններն ու համայնքապետարանները չեն համակարգելու տարածքի կրթական ոլորտը: Ճի՞շտ մոտեցում է, հնարավո՞ր է մի կետից լիարժեք համակարգել հանրապետության ողջ կրթական կյանքը:

– Իհարկե՝ ոչ, կենտրոնացումը շատ մեծ ռիսկեր ունի: Ընդհանրապես, կրթական համակարգի կենտրոնացումը սխալ է այն իմաստով, որ Երեւանում գտնվող նախարարությունը չի կարող Երեւանից 1400 դպրոց կառավարել ամբողջ Հայաստանում, որովհետեւ շատ խնդիրներ կան, որ պետք է լուծի տեղերում գտնվող մարդը: Մենք փակեցինք Կրթության ազգային ինստիտուտի մասնաճյուղերը, տեսչությունը մասնաճյուղերում այլեւս չունի ներկայացուցչություններ: Հիմա էլ մարզպետարաններն են գնում մարման կամ փակման՝ կրթության մասով: Ամեն ինչ կենտրոնացվում է Երեւանում, բայց արդյո՞ք Երեւանում նստած մարդը կկարողանա արդյունավետ կառավարել Սյունիքում դպրոցը: Ես հստակ կասկածներ ունեմ: Եվ սա տանելու է մարզի դատարկման, քանի որ մարզում ոչ մի կրթական աշխատանք չկա. կրթության վարչությունները փակում են, դպրոցների թիվը՝ պակասեցնում: Եթե Սյունիքում 40-ից ավելի դպրոց փակվում է, դա ի՞նչ է նշանակում, որ մարզում 40-ից ավելի դպրոցի տնօրենի, ուսմասվարի, ուսոցիչների եւ այլ աշխատատեղեր կպակասեն: Դրան գումարած՝ մարզպետարանների աշխատողների թիվը, նաեւ` համալսարանների: Այսինքն, Սյունիքի մարզում ինտելեկտուալ մարդկանց պակաս կառաջանա: Վերջերս ընդունվեց ակադեմիական քաղաքի հայեցակարգը, եւ անհասկանալի է, թե ինչ է լինելու մարզերի համալսարանների հետ: Որովհետեւ ոչինչ չի ասվում այդ համալսարանների մասին, կարող են նաեւ փակվել: Խոսվում է միայն Երեւանի համալսարանների մասին: Սա էլ մի ուրիշ խնդիր է, որովհետեւ բերելու է համալսարանների գետտոյացման: Եվ հիմա, որ տեսնում ենք ԱՄՆ-Իսրայել-Իրան պատերազմը, ինչքանո՞վ է ճիշտ Հայաստանի ինտելեկտուալ պոտենցիալը, այսինքն՝ առաջատար բուհերը եւ գիտական հաստատությունները տանել դնել մի տեղում: Դա պատերազմական տեսանկյունից ռիսկ չէ՞: Ես կարծում եմ, որ մենք պետք է ցրենք մեր ինտելեկտուալ պոտենցիալը եւ ուժեղացնենք տեղերում. մի ուժեղ համալսարան ձեւավորենք Սյունիքում, մեկը՝ Շիրակում, մյուսը՝ Լոռիում: Ի՞նչ պարտադիր է, որ դրանք լինեն մեկ տեղում: Եթե լավ պայմաններ ապահովեն, մարդիկ սիրով կգնան եւ կաշխատեն այդ տեղերում:

– Իսկ դասագրքերի հետ կապված ի՞նչ խնդիրներ կան: Արդյո՞ք ճիշտ է սմարթֆոնների օգտագործման արգելքը դպրոցներում:

– Դասագրքերի հարցը շատ խառն է: Մի քանի լավ դասագիրք, կարծում եմ, ստացվել է, բայց հիմնականում դասագրքերը շատ հակասական են, գրված են ոտքի վրա, հապճեպ, շատ ցածր ֆինանսավորմամբ: Եվ դասագրքերի այս նոր փուլը, ոչ բոլորը, բայց մեծ մասամբ ձախողված է: Ես հեղինակներին չեմ մեղադրում, որովհետեւ կանոններն այնպիսին էին, որ մարդիկ ոտքի վրա էին գրում եւ կարող էին անգամ զավեշտալի սխալներ թույլ տալ: Ինչ վերաբերում է սմարթֆոններին, դրանք դասերի ժամանակ պետք է միանշանակ արգելվեն, որովհետեւ շեղում են եւ անմեղ բաներ չեն: Բայց դրանք արգելելը, սոցցանցերի եւ այլն, դա արդեն մի քիչ վիճելի հարց է:

– Դպրոցներում մեծ քանակով հատկապես տնօրենների թափուր տեղեր կան. ի՞նչ սկզբունքով է ընտրությունը կատարվում:

– Դա շատ լուրջ հարց է, որովհետեւ նախարարությունն ամբողջությամբ փոխեց մրցույթի կարգը, եւ արդյունքում մենք հիմա ունենք դպրոցներ, որտեղ 2-3 տարի է՝ տնօրեններ չկան: Դպրոցը կառավարում է կա՛մ պարտականությունները կատարող ինչ-որ մարդ, կա՛մ ժամանակավոր պաշտոնակատար, եւ երկուսն էլ կարող են հավաստագիր չունենալ: Ո՛չ վերապատրաստում են անցել, ո՛չ էլ անգամ ուզում են ղեկավարել դպրոցը: Բայց մենք դպրոցը հանձնում ենք այս մարդկանց՝ առանց օգնելու, խորհուրդներ տալու, եւ երկար ժամանակ դպրոցն անորոշության մեջ է կառավարվում: Բացի այդ, մի խնդիր էլ կա, որ տնօրեններին որոշելն անցկացվում է փակ: Որոշումը կայացնում են միայն պետական պաշտոնյաներ, հասարակությունը չի իրազեկվում, թե այդ որոշումները ոնց են կայացվում: Արդյոք ինչ-որ մարդկանց դեպքում քաղաքական կողմնորոշումները հաշվի առնվո՞ւմ են, թե՝ ոչ: Չգիտենք՝ փակ է: Մի կողմից, մենք քարոզում ենք ժողովրդավարություն, մյուս կողմից՝ փակ ձեւով դպրոցի տնօրեն ընդունում:

– Ատեստացիա կոչվածն ի՞նչ արդյունք է տալիս, քանի՞ ուսուցիչ է դուրս մնացել դպրոցից, եւ քանի՞սն է 700 հազար դրամ աշխատավարձ ստանում:

– Դուրս պետք է մնային, բայց նախարարությունն էլի փոխեց իր կարգավորումը: Սա էլ է արդյունք, որ մի բան որոշել էին, բայց հիմա ուրիշ բան են անում: Ատեստավորման արդյունքում, այո, կան 700 հազար ստացողներ, բայց պետք է նշենք, որ դրանք մեկուկես դրույքով աշխատող ուսոցիչներ են: 30 ժամ, ուսուցիչ գիտեմ, որ շաբաթը 33 ժամ դաս է տալիս: Այսինքն` օրը 7 ժամ: Դա էլ է խնդիր, արդյո՞ք ուսուցիչը կարող է արդյունավետ աշխատել՝ օրը 7 ժամ դասավանդելով: Բայց դրանց թիվը շատ քիչ է: Մենք ունենք դասավանդողների շատ մեծ թիվ, այսօր դասարան է մտնում 38 հազար մարդ, որոնցից 30 հազարն ուսուցիչներ են, 8 հազարը` դասավանդողներ, այսինքն, վարչական աշխատողներ, բայց դաս են տալիս, օրինակ՝ տնօրենը: 38 հազարի մոտավորապես 9 հազարն է ստանում բարձր աշխատավարձ: Բարձր ասվածն էլ շատ հարաբերական է: Ոմանց աշխատավարձը 200 հազար է` հարկերը մեջը, բայց կան 700 հազար ստացողներ էլ: Այստեղ, իհարկե, ուրիշ խնդիր է առաջանում․ աշխատավարձերի բարձրացումը` կամավոր ատեստավորումը, հաճախ տեղի է ունենում մյուսների աշխատավարձը չբարձրացնելով: Այսինքն, պետությունն ասում է` ես կբարձրացնեմ միայն նրանց աշխատավարձը, ովքեր այդ թեստը կհանձնեն, ով չի հանձնում, հույս չունենա, որ կբարձրանա: Սա էլ է խնդիր: Մենք այսօր Հայաստանում ունենք ուսուցիչներ, որոնք, հարկերը հանած, ստանում են 80-90 հազար դրամ աշխատավարձ:

– Ընտրական գործընթացում միշտ ընդգրկված են ուսուցիչներ, տնօրեններ, իսկ կրթօջախն ապաքաղաքական հաստատություն է: Ինչպե՞ս զերծ պահել դպրոցն այդ ներգրավումից:

– Ցավոք, գնալով շատանում են իշխող կուսակցության անդամ տնօրենները: Եթե 2018 թ. ես չէի ճանաչում ՔՊ անդամ դպրոցի տնօրենի՝ չկար, այսօր առնվազն 10-15 հոգու ճանաչում եմ: Բազմաթիվներին էլ չեմ ճանաչում, քողարկված են: Այս տենդենցը շարունակվում է: Այսինքն, տնօրենները նախկին համակարգից դաս չեն քաղել, էլի փորձում են մտնել իշխող կուսակցության մեջ: Ես խորհուրդ կտամ` դա չանել: Մենք տեսանք, թե ինչ դժվար վիճակում հայտնվեցին իրենք 2018-ին: Եթե այսօր բոլորս մտնում ենք իշխող կուսակցություն, մի օր էլ այս իշխանությունն է գնալու, ի՞նչ ենք անելու: Հաճախ նախաձեռնությունները գալիս են ներքեւից, իրենք են ուզում մտնել իշխող կուսակցություն: Վերեւից չկա սիստեմատիկ պարտադրանք, որ պետք է ՔՊ մտնեք, ինչպես նախկինում` ՀՀԿ, բայց թիվը մտահոգիչ է, աճում է:

Ֆելիքս Եղիազարյան