Առողջապահական համակարգի ամենաքիչ տեսանելի, բայց ամենախորը կոռուպցիոն ռիսկերից մեկը ձևավորվում է այն կետում, որտեղ դեղագործական ընկերությունների մարքեթինգային ռազմավարությունները հատվում են բժշկի կլինիկական որոշումների հետ։ Խնդիրը ոչ այնքան համագործակցության փաստն է, որքան դրա ձևը և թաքնված խթանների ազդեցությունը բժշկական վարքագծի վրա։

Դեղագործական ընկերությունները, մրցակցելով շուկայում, հաճախ կիրառում են «փափուկ ազդեցության» գործիքներ՝

գիտաժողովների և վերապատրաստումների ֆինանսավորում,

խորհրդատվական պայմանագրեր,

գրանտներ,

ուղևորություններ,

նվերներ կամ բոնուսներ։

Ֆորմալ առումով դրանք կարող են ներկայացվել որպես մասնագիտական զարգացման աջակցություն, սակայն գործնականում շատ դեպքերում ձևավորվում է ոչ ֆորմալ փոխադարձ սպասում՝ բժիշկը պետք է նախապատվություն տա տվյալ ընկերության դեղերին։ Սա հենց այն կետն է, որտեղ առաջանում է կոռուպցիոն ռիսկը․ փոխանակման առարկան այլևս ոչ թե գիտելիքն է, այլ՝ նշանակման ուղղորդումը։
Այս երևույթը ունի մի քանի համակարգային հետևանք.

Նախ՝ կլինիկական որոշումների դեֆորմացիա։ Բժիշկը, գիտակցաբար կամ ոչ, սկսում է ընտրել այն դեղերը, որոնց շուրջ ունի ֆինանսական կամ այլ շահագրգռվածություն։ Արդյունքում, evidence-based medicine-ը աստիճանաբար նահանջում է՝ տեղը զիջելով շուկայական ազդեցություններին։

Երկրորդ՝ գերանշանակումների (overprescription) ռիսկի աճ։ Երբ գոյություն ունի խթան՝ ավելի շատ նշանակելու, մեծանում է ոչ անհրաժեշտ դեղերի կամ հավելյալ թերապիայի կիրառումը։ Սա հատկապես վտանգավոր է մանկաբուժության, էնդոկրինոլոգիայի և քրոնիկ հիվանդությունների կառավարման ոլորտներում, որտեղ բուժումը երկարաժամկետ է։

Երրորդ՝ թանկ դեղերի արհեստական առաջխաղացում։ Դեղագործական ընկերությունները առավել հաճախ խթանում են բարձր մարժայով դեղերը, ինչը բերում է առողջապահական ծախսերի աճի՝ թե՛ հիվանդի, թե՛ ապահովագրական համակարգի համար։ Այսպիսով, կոռուպցիոն խթանը դառնում է նաև ֆինանսական բեռի գեներատոր։

Չորրորդ՝ մրցակցության խաթարում։ Շուկայում առավելություն են ստանում ոչ թե առավել արդյունավետ կամ անվտանգ դեղերը, այլ այն ընկերությունները, որոնք ունեն ավելի մեծ ռեսուրսներ բժիշկների վրա ազդեցություն գործադրելու համար։ Սա երկարաժամկետում խեղաթյուրում է ամբողջ դեղագործական շուկայի կառուցվածքը։

Հինգերորդ՝ վստահության համակարգային ճգնաժամ։ Հիվանդը, կասկածելով նշանակումների անաչառությանը, կորցնում է վստահությունը բժշկի և ընդհանրապես առողջապահական համակարգի նկատմամբ։ Սա ոչ միայն էթիկական, այլ նաև
հանրային առողջության խնդիր է, քանի որ նվազեցնում է բուժման հետևողականությունը (adherence)։

Այս ռիսկերը առավել սուր են դրսևորվում այն միջավայրում, որտեղ բժիշկների աշխատավարձերը ցածր են, շահերի բախման հայտարարագրման մեխանիզմները թույլ են, և վերահսկողությունը՝ ոչ բավարար։

Այդ պայմաններում դեղագործական ընկերությունների կողմից առաջարկվող «պարգևները» դառնում են ոչ թե բացառություն, այլ՝ համակարգային վարքագծի մաս։

Ավելին, համընդհանուր առողջության ապահովագրության ներդրումը կարող է ուժեղացնել այս ռիսկերը, եթե չի ուղեկցվում հստակ վերահսկողությամբ։ Երբ յուրաքանչյուր նշանակված դեղ փոխհատուցվում է, ձևավորվում է ֆինանսական հոսք, որը կարող է շահարկվել՝ ուղղորդված նշանակումների միջոցով։ Այս դեպքում ապահովագրական համակարգը փաստացի սկսում է ֆինանսավորել ոչ օպտիմալ, երբեմն նաև ոչ անհրաժեշտ բուժումները։

Եզրակացությունը պարզ է․ խնդիրը անհատական չէ, այլ համակարգային։ Եթե չսահմանվեն բժիշկ–դեղագործական ընկերություն հարաբերությունների հստակ կանոններ, չպարտադրվի շահերի բախման բացահայտում, և չսահմանափակվեն խթանման ոչ թափանցիկ մեխանիզմները, ապա այս կոռուպցիոն ռիսկը կշարունակի խորանալ՝ ազդելով թե՛ բուժման որակի, թե՛ առողջապահական համակարգի կայունության վրա: