Գրականագետ, պրոֆեսոր Ազատ Եղիազարյանի հետ զրուցել ենք մտավորականի կարեւորության եւ պարտականությունների մասին:

– Իշխանավորները փորձում են մտավորականներին ուղղորդել, դասեր տալ, թե ինչ անեն եւ ինչպես անեն: Մտավորականը պատասխանատու է իր խղճի եւ կոչմա՞ն, թե՞ իշխանավորի առաջ:

– Խնդիրներ կան, որ այսօր մեզ համար չափազանց կարեւոր են եւ կապված են մտավորականության հետ: Ինչո՞ւ պետք է թույլ տանք, որ մեզ «վերեւից» այնպիսի բաներ ասեն, որպեսզի զայրույթով հարցնենք` դուք այս ժողովրդին ինչի՞ տեղ եք դնում: Հասկացանք, ծանր վիճակում ենք, սակայն, ինչպես Տերյանն է ասում, գերված ենք մենք, բայց ոչ ստրուկ: Այդ միշտ պետք է հիշենք. գերված ենք, բայց ստրուկ չենք, որ ինչ ասեն` ծափ տանք: Մտավորականության ամենակարեւոր խնդիրն է, որ թույլ չտա՝ մեր հասարակական եւ հոգեւոր կյանքի մակարդակն իջնի: Բայց աչքիս առաջ իջնում է: Այդ բազում կուսակցությունները, տեսաբաններն ի՞նչ են անում: Խելացի մարդիկ են, բայց ինչո՞վ են զբաղված: Երբ մեզ ասում են, որ մեր հազարամյակները սխալ հունով են ընթացել, եւ պիտի ուղղենք, մեկը պիտի՞ բարձրաձայնի, որ այդպես չէ: Ժողովրդի պատմությունը ճիշտ կամ սխալ չի գնում, մեր պատմությունն այդպես է եղել, եւ մենք պիտի հաշվի նստենք այդ պատմության հետ: Որեւէ մեկը` լինի նախագահ, վարչապետ թե նախարար, իրավունք չունի մեզ դասեր տալու. իրենք ժողովրդի կամքը պետք է կատարեն: Նրանք ժողովրդի կողմից վարձված ծառայողներ են եւ ոչ թե երկնքից իջած մարգարեներ ու դաստիարակներ, որ փորձում են այս ժողովրդին վերադաստիարակել, վերափոխել, նոր ժողովուրդ ստեղծել: Ծիծաղելի հավակնություններ են:

– Այսօր մեզ պարտադրում են, որ մեր ինքնությունից հրաժարվենք, մոռանանք Արցախը, պատմությունը, խորհրդանիշներն ու արժեքները: Առանց հիշողության եւ անանցյալ՝ հնարավո՞ր է մնալ ազգ եւ դիմագիծ ունեցող պետություն:

– Հնարավոր չէ: Երբ ասում են, թե զինանշանի վրայից հանենք Արարատ լեռը, հարյուր նախագահ ու վարչապետ գան, դա հնարավոր չէ: Մասիսը մեր գիտակցությունից հանել հնարավոր չէ, անիմաստ գործ է: Սահմաններ կան, որ ոչ ոք չպիտի անցնի, ոչ ոք չպիտի կասկածի տակ առնի ժողովրդի ինքնությունը, պատմությունը: Եվ ի՞նչ է նշանակում այդ «իրական Հայաստանի» տեսիլը: Մենք ունենք մի Հայաստան: Այնպես է ստացվել, որ հողերի մեծ մասը մնացել է Թուրքիայի սահմաններից ներս, մի մասն էլ այլ կերպ ենք կորցրել, բայց դա մեր պատմությունն է: Մեր Հայաստանն այդ է, եւ այդպիսին է մեր պատմությունը: Մենք չենք կարող Վանա լճից, Սասունից հրաժարվել եւ չենք կարող սփյուռքահայությունից հրաժարվել: Իսկ «իրական Հայաստանը» հենց դրան է հանգեցնում. մենք գործ չունենք սփյուռքի հետ… գործ չունեցանք Արցախի հետ, եւ ի՞նչ: Ես չեմ կարծում, որ մեր ղեկավարները դավաճան են: Իրենք հավատացած են, որ մեր ժողովրդի բարերարն են: Այնինչ այդպես չէ. ժողովրդի կյանքում լավ բան անելու համար պետք է ունենալ Թումանյանի կամ Խրիմյան Հայրիկի մակարդակը: Այսօր թե «իրական Հայաստան» ենք ստեղծում, հազարումի սխալ ենք ուղղում, Եկեղեցու կառույցն ենք փոխում, վերանորոգում եւ այլն: Եվ ես չեմ դիմում քաղաքական գործիչներին, ես դիմում եմ մտավորականությանը. պիտի խոսել, ասել, թույլ չտալ, որ ժողովուրդը, թեկուզ ժամանակավոր՝ հավատա այդ կեղծ տեսություններին: Ժողովուրդն իր պատմությունն ունի, եւ այդ պատմությունը պիտի շարունակվի:
Թող ժողովուրդը քվեարկի, իր կարծիքն արտահայտի, բայց ելնելով որոշակի սկզբունքներից: Այդ ո՞վ իրավունք ուներ մեզ ասելու, թե Արցախի Հանրապետության հիշատակումը պատերազմ է նշանակում: Արցախն ավելորդ բա՞ն էր, որ հրաժարվեցինք: Վերջերս Շվեյցարիայում դատի են տվել Ադրբեջանին՝ Արցախի նկատմամբ վերաբերմունքի համար: Այդ ինչո՞ւ են նրանք հետաքրքրվում, իսկ մեր կառավարությունը չի հետաքրքրվում: Եվ մեր մտավորականությունն այդ մասին չի խոսում: Ես շատ դժգոհ եմ ե՛ւ ինձնից, ե՛ւ մեր մտավորականներից, երբ Արցախն սկսեցին դատարկել, մենք չխոսեցինք: Այդ ինչպե՞ս եղավ, այդ ինչպե՞ս են կարողացել բարոյազրկել մեր ժողովրդին, որ Արցախի համար այդքան մարդ զոհվեց, բայց Արցախի հայաթափման ժամանակ ոչ մի մարդ չխոսեց: Մենք չենք ասում՝ պատերազմ ենք ուզում, ո՛չ, պատերազմ չենք ուզում: Բայց մենք այսօր պիտի Արցախի՞ց հրաժարվենք, վաղն էլ` Սյունիքի՞ց, մյուս օրը` ամբողջ հայրենիքի՞ց: Այդպիսի ժողովուրդը եւ այդպիսի պետությունը չեն կարող գոյատեւել:

– Ներսից մեզ պարտադրում են հրաժարվել այն ամենից, որը չի տեղավորվում «իրական Հայաստանի» մեջ: Նշենք, որ Մատենադարանի ձեռագրերի, մեր պատմության եւ մշակույթի մեծ մասը չի տեղավորվում այդ «իրականի» մեջ: Իսկ դրսից պարտադրում են, որ չկա Հայաստան, կա «Արեւմտյան Ադրբեջան»: Սրա՞ անունն է խաղաղություն:

– «Իրական Հայաստանն» անիմաստ տեսություն է: Այդ տեսությունը մեզ ստիպում է հրաժարվել մեր իրական պատմությունից: Մենք հրաժարվո՞ւմ ենք մեր ինքնությունից: Եթե մենք հիշատակում ենք մեր «Սասունցի Դավիթ» էպոսը, Վանա լիճը, Աղթամար կղզու Սուրբ խաչ եկեղեցին, դա դեռ չի նշանակում, որ մենք զենքով գալիս ենք մեր հողերը ետ վերցնենք: Պատմությունն ու պատերազմը նույն բաները չեն: Մենք շարունակում ենք հիշել, մեր հոգեւոր հայրենիքն է, իսկ թե որ սահմանագծերում է կամ կլինի, դա ուրիշ հարց է: Այդպես դառնալու ենք անհայրենիք ցեղախումբ: Անընդհատ ասում են խաղաղություն եւ այդպես կաշառում ժողովրդին: Խաղաղությունը շատ լավ բան է, բայց ինչպիսի՞ խաղաղության մասին է խոսքը: Անցյալ դարի 30-ականներին Անգլիայի եւ Ֆրանսիայի ղեկավարները՝ Չեմբերլենը եւ Դալադիեն, ցնծագին հայտարարեցին իրենց ժողովուրդներին, որ Հիտլերի հետ խաղաղություն են կնքել: Հետո ի՞նչ եղավ, ինչքա՞ն տեւեց այդ խաղաղությունը: Հիմա մենք մոտավորապես այդ վիճակում ենք: Իսկ «Արեւմտյան Ադրբեջանը» սարքովի տերմին է, այդպիսի բան չի եղել: Էլ չեմ ասում, որ բուն Ադրբեջանն է սարքովի տերմին: Ադրբեջան սարքեցին, եւ մենք մարսեցինք, հիմա էլ ասում են՝ Հայաստանն է «Արեւմտյան Ադրբեջան»: Մտավորականությունն այստեղ է, որ պիտի իր գործը կատարի: Կառավարությունն ինչո՞ւ չի խոսում այդ մասին: Հանկարծ չվիրավորե՞ն Ալիեւին, էլ չեմ ասում՝ Էրդողանին: Ադրբեջանի հետ հարաբերություններ պետք է ստեղծենք, բայց ա՞յդ գնով: Բաներ կան, որ մենք չպիտի թույլ տանք, մեր մտավորականությունը չպիտի թույլ տա` խաղեր խաղալ մեր պատմության հետ, մեր ինքնության, քաղաքակրթության հետ: Այդպիսի բաները չպիտի անպատիժ ասվեն եւ անպատիժ անցնեն: Իմ այս տարիքում ես չեմ ուզում աշխարհից գնալ այն տպավորությամբ, որ մենք ամեն ինչ զիջում ենք: Ինչո՞ւ ենք մենք մեր մշակույթից հրաժարվում: Ով ուզում է լինի, ինչո՞ւ է քիթը խոթում Ցեղասպանության թանգարանի գործերի մեջ: Եվ Արցախի Հանրապետությունը մեր պատմությունն է վերջապես. ի՞նչ է նշանակում՝ եթե պատարագի ժամանակ «Արցախի Հանրապետություն» ես ասում, ուրեմն պատերազմ ես ուզում: Այսպիսի դեպքերում, կրկնեմ, նաեւ գուցե առաջին հերթին, մտավորականներն են մեղավոր: Այնպիսի փոթորիկ պիտի բարձրանար Հայաստանում, որ թույլ չտար այդքան անպատասխանատու խաղեր խաղալ մեր պատմության եւ մշակույթի հետ, բայց փոթորիկ չբարձրացավ: Իսկ հիմա կառավարության ղեկավարները կարծում են, որ իրենք իրավունք ունեն ե՛ւ մտավորականությանը խրատելու, ե՛ւ հասարակ ժողովրդին:
Մենք լավ մտավորականություն ունեինք ե՛ւ Խորհրդային Միության ժամանակ, ե՛ւ Արցախյան շարժման առաջին տարիներին. ինչքան պատվախնդիր էին ազգային հարցերում: Ոչ միայն Պարույր Սեւակն ու Սիլվա Կապուտիկյանն էին, առհասարակ՝ այդպես էր: Իսկ հիմա մենք հասանք այնտեղ, որ մեզ ասում են` Հայաստանն «Արեւմտյան Ադրբեջան» է, եւ, միեւնույն է, մենք այդ ասողի` Ալիեւի հետ հաճելի, գրեթե եղբայրական զրույցներ ենք ունենում: Մտավորականը պարտավոր չէ խառնվել ներկուսակցական վեճերին, ընտրություններ են` թող անեն, բայց բաներ կան, որոնց չպիտի ձեռք տան, այսպես կոչված` կարմիր գծերը շատ են: Եվ ո՞վ է իրավունք տվել, ո՞վ այդքան լավ գիտի մեր պատմությունը, որ սովորեցնի, թե ինչպես խոսենք պատմության մասին կամ ինչ անենք, որ «իրականՀայաստան» ստեղծվի:

– Կառավարությունը հայեցակարգ է մշակել, որ այսուհետ ֆինանսավորելու են այն ստեղծագործություններն ու մշակութային նախագծերը, որոնք պատերազմ չեն հրահրում եւ չեն բորբոքում վրեժ ու ատելություն: Նախ, ի՞նչ չափանիշներով են որոշելու, եւ արդյո՞ք մենք ունենք նման ստեղծագործություններ, որից զգուշանում են եւ փորձում կանխարգելել:

– Այդ բոլոր խոսակցությունները դարձյալ ուղղված են մի նպատակի. հանկարծ Ալիեւը չզայրանա: Ես երբեք «դավաճան» բառը չեմ օգտագործել մեր ղեկավարության հանդեպ: Բայց իրենք կարծում են, որ վերեւից իրենց իրավունք է տրված վերադաստիարակել մեր ժողովրդին: Եթե Ալիեւի ու Էրդողանի ձեռքերը չենք համբուրում, գոնե չզայրացնենք: Այդպես մեր ներքին ուժն ենք ոչնչացնում: Մեր նորաթուխ դաստիարակները թող Թումանյան կարդան, տեսնեն, թե ոնց է գրել: Կառավարությունը նման հարցերին չպետք է խառնվի, կառավարությունը պետք է լինի այս ժողովրդի հույզերի, պահանջների արտահայտիչը: Ես եւ ինձ նման բոլոր մարդիկ` մտավորականները եւ առհասարակ որեւէ մեկը, կռիվ չենք ուզում Թուրքիայի կամ Ադրբեջանի հետ, բայց այդ ստրկամտությունն էլ չենք ուզում: Արժանապատվությունն ազգի գոյության պայմաններից մեկն է, եթե մենք ուզում ենք հարատեւել որպես ազգ: Կարծում եմ՝ կհարատեւենք. ղեկավարներ շատ կգան ու կանցնեն, բայց Արարատը եւ մենք կմնանք: Դրա համար, ինչքան էլ պարտված լինենք, մենք պետք է կարողանանք մեր արժանապատվությունը պահել:

– Փորձենք ամփոփել մեր զրույցը` կրկին անդրադառնալով մտավորականի կերպարին: Իր կոչմանն արժանի՞ պահվածք է դրսեւորում այսօր հայ մտավորականը:

– Հենց այդ արժանապատվությունը բարձր պահելու առումով մեր մտավորականությանը շատ եմ մեղադրում: Չեմ զգում այդ ներքին բռնկումը, որ պետք է լիներ հիմա: Եթե մեր արժանապատվության հետ այսպես խաղում են, պետք է այդ բռնկումը լիներ: Առայժմ չկա: Ասում եմ` հանկարծ աշխարհից չգնամ այս տրամադրությամբ, բայց միշտ ուսանողներին ասել եմ` աշխարհի հնագույն քարտեզի վրա մյուս երկրները չկան, սակայն մենք կանք: Եթե այդ 3 հազար տարին դիմացել ենք, սրան էլ կդիմանանք: Ես մեր ժողովրդի ապագան մռայլ չեմ տեսնում: Թեեւ այս արտագաղթն ինձ շատ է մտահոգում, եւ մեր կառավարությունը ոչինչ չի անում՝ կասեցնելու համար: Ընդհակառակը, իրենց դուր է գալիս, որ ժողովուրդը պակասի, դիմադրությունը պակասի: Մտավորականությունը պետք է մի քիչ զգաստանա: Շատ բան մեզնից կախված չէ, բայց հոգեւոր կյանքը մեզնից է կախված: Շատ ենք զիջել: Ինչի՞ց է վախենում մտավորականությունը: Մենք ո՛չ քրեական հանցանք ենք գործել, ո՛չ էլ քաղաքական ընդդիմություն ենք. անում ենք այն, ինչ պարտավոր ենք անել:

Հուսիկ Արա