Հարցազրույց Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ Փարավոն Միրզոյանի հետ

– Մեր այս նոր Հայաստանում մշակույթը, մասնավորապես արվեստը, ի՞նչ վերաբերմունքի է արժանանում, ունե՞նք զարգացնելու, տարածելու, արժեւորելու համակարգված մոտեցում։

– Երբ Յակուլովի ցուցահանդեսը կազմակերպեցինք եւ բացեցինք Տրետյակովյան պատկերասրահում, ինձ հրավիրեցին Ռուսաստանի նկարիչների ակադեմիա՝ պարոն Ծերեթելիի մոտ, որ այդ ակադեմիայի արվեստի բաժնի նախագահն էր: Ասաց` ես ծանոթ եմ Ձեր արվեստին եւ ուզում եմ առաջարկել, որ լինեք մեր նկարիչների ակադեմիայի անդամ: Այսինքն, այդ վերաբերմունքը մնացել է այդ մարդկանց մեջ: Մեր կերպարվեստն էլ պետք է այդպիսի վերաբերմունքի արժանանա եւ այդ հայացքով զարգանա մեր նկարիչների համար, որովհետեւ մենք իսկապես լավ նկարիչներ ունենք, լավ ստեղծագործողներ, որոնք այսօր համարյա թափառում են: Այն ուժը, որին ասում ենք` նկարիչների միություն, ցավոք, հստակ գաղափարախոսություն չունի եւ հնարավորություններ, որպեսզի մեր նկարիչներին կարողանա ներկայացնել ինչպես դրսի աշխարհին, այնպես էլ՝ ներսում: Փոխարենը մանր-մունր բաներ է անում, այստեղ ցուցահանդես, այնտեղ ցուցահանդես, որոնք ոչինչ չեն տալիս:
Պիտի պետականորեն մտածել, բայց այդ պետական ասված հասկացությունն այսօր չկա ո՛չ գյուղատնտեսություն մեջ, ո՛չ էլ՝ մշակույթի: Եվ դա ինձ ցավ է պատճառում: Մենք խոսում ենք, բայց այս 35 տարվա մեջ մի խելքը գլխին բան չկարողացանք անել, չկարողացանք մետրոյի մի կայարան բացել: Չկարողացանք ընկերներ գտնել, բարեկամներ գտնել, որ նեղ ժամանակ գային՝ կողքիդ կանգնեին, գոնե ձեռքդ բռնեին, ցավակցեին: Այդ էլ չեղավ: Մենք կարողացանք այդքան դժվար պահել մեր Արցախը եւ այդքան հեշտությամբ հանձնել: Ավելի լավ էր մեռնեինք պրծնեինք: Բաներ կան, որոնց շուրջ պետք է խելամիտ մտածել: Մենք չունեցանք ո՛չ բարեկամներ, ո՛չ ընկերներ: Հիմա էլ այնպիսի իրավիճակ է երկրում, երբ անընդհատ խոսում են հեռուստացույցով, բաներ ասում: Խելացի մարդիկ շատ կան, բայց այդ խելքը հեչ պիտանի չէ, օգտակար ոչինչ չի անում:

– Մենք այսօր էլ ունենք լավ նկարիչներ, բայց կարողանո՞ւմ ենք աշխարհին ներկայացնել նրանց արվեստը կամ նախ այստեղ` ներսում ճանաչել: Ո՞վ պետք է անի, եւ ի՞նչ պետք է արվի:

– Մենք չենք կարողանում, որպես պետություն, մեր արվեստը ճիշտ ներկայացնել աշխարհին, մինչեւ անգամ մեր մեծերին` Սուրենյանց, Թադեւոսյան եւ մյուսներ, չենք կարողանում ներկայացնել: Դա պետության կողմից արվեստի ոչ ճիշտ կազմակերպչական քաղաքականություն է, եւ մենք մնում ենք դուրս: Աշխարհի նկարիչների մասին գրքեր են տպագրվում, եւ մենք չենք կարողանում մեր մեծերին մտցնել այդ ցուցակի մեջ: Երբ ես պատկերասրահի տնօրեն էի, աշխատում էի մեր մեծերից գոնե մեկ-երկու գործ մտցնել այդ ցանկի մեջ: Եթե չեն ցուցադրվում, դա նշանակում է, որ մեր երկրի մշակույթի զարգացման մասին հոգ չեն տանում: Պետք է կարողանան մեր այսօրվա վարպետներին էլ դրսում ներկայացնել եւ ճիշտ ներկայացնել: Իսկ սրանք ծրագիր չունեն, ես միշտ ասել եւ ասում եմ` պետք է լինի առանձին մշակույթի նախարարություն, առանձին գյուղատնտեսության նախարարություն, այդ ժամանակ կարող է ինչ-որ բան զարգանալ: Պետք է ծրագիր լինի, թե ինչպես դրսում ներկայացնել մեր նկարիչներին, ինչպես այստեղ արժեւորել նրանց: Նաեւ չափանիշները կփոխվեն, կտարբերվեն նկարիչները մեկը մյուսից, իսկ հիմա ամեն ինչ խառնվել է իրար: Լուրջ պետք է մոտենալ:

– Դուք այն սերնդից եք, որ տեսել է ե՛ւ Արցախի ազատագրումը, ե՛ւ տեսավ անկումը։ Այսօր Արցախում գոնե մեկ հայ չի ապրում: Այս եւ նման իրողություններն ինչպե՞ս է անդրադառնում արվեստագետի, նկարչի ներաշխարհի վրա:

– Դա ինձ համար մեծ ցավ է: Ես եղել եմ Արցախում եւ մեծ պաննո եմ նկարել` ընդգրկելով ամբողջ Հայաստանը՝ Արցախով, մեր այդ բնաշխարհը, որը հրաշք է: Ես չեմ կարողանում այդ մտքի հետ հաշտվել, այդ կորստի ցավով ապրել: Իսկ երբ վերադառնում էի Արցախից, թեւերս լայն բացած` այդ աշխարհը գրկելով, լուսանկարվեցի, ասում էի` այս ամբողջն իմն է: Դե, իսկ հիմա ո՞նց պիտի ապրենք, ի՞նչ պիտի զգանք: Ես երբեմն մեղադրում եմ մեծ տերություններին, որ մեր կողքը չկանգնեցին՝ այս մի փոքր ժողովրդի, հանուն արդարության։ Եվ ոչ մի անգամ էլ չեն կանգնել: Այսօր էլ նույն վիճակում ենք, ինչպես 100 տարի, 200 տարի առաջ էր: Այսպես չի կարելի, այսպես չպետք է շարունակվի:

– Իսկ ի՞նչ պետք է անենք, որ չշարունակվի:

– Փոքր ժողովուրդները պետք է լինեն մեծ պետությունների հետ դաշնակից. դու մենակ չես կարող ոչինչ անել: Այսօր տեսնում ենք, թե ինչ պատերազմ է Իրանի դեմ: Տեսնում ենք, թե ինչ աշխարհամասում ենք գտնվում, ինչ է կատարվում։ Տեսնում ենք, թե ինչպես ամեն մեկն իր շահն է ուզում, իր նավթն է ուզում: Եվ մենք այսօր, այս խելահեղ իրականության մեջ, ուղղակի պետք է ունենանք դաշնակիցներ, որոնց հետ կարողանանք բարեկամություն անել, ընկերություն անել: Իսկ մենք չունենք, ոչ մեկին չունենք:

– Կա Կիլիկիայի մանրա­նկարչություն, եւ էլի այլ երեւելի դպրոցներ ենք ունեցել միջնադարում, ինչպե՞ս վարվենք մեր մանրանկարչության հետ։ Մատենադարանի ձեռագրերը նկարազարդված են նաեւ դրանցով, որոնք չեն տեղավորվում «իրական Հայաստանի մեջ», ի՞նչ անենք, ուղարկենք Թուրքիա՞:

– Դա ծիծաղելի է, երբ այդ մասին խոսում ենք, ինձ թվում է, որ մենք իմաստուն ազգ չենք: Ես մի բան գիտեմ, որ մեծ արվեստը զարգանում է պետության մեջ: Առաջին հերթին պետք է լինի պետություն, որ բոլոր բնագավառները զարգացում ապրեն: Ցավոք, այսօր դեռ չունենք այդ պետությունը: Մատենադարանի շենքը, Գիտությունների ակադեմիայի շենքը եւ այլ մշակութային կառույցներ ստեղծվել են անցյալ դարում: Այս վերջին 35 տարում մենք չստեղծեցինք այնպիսի կենտրոններ, որպեսզի մեր մշակույթը զարգացում ունենար, որպեսզի կարողանայինք գնահատել արժեքները՝ ինչպես հինը, այնպես էլ՝ ստեղծվող նորը:
Երբ պատկերասրահի տնօրեն էի, հասկացա, որ մեր մշակույթի զարգացումը եւ մեր արվեստագետների բարձր մակարդակը չեն համապատասխանում մեր այսօրվա ունեցածին: Ասենք, օրինակ, Ազգային պատկերասրահը փոքր մի շենք է ընդամենը: Մեզ պետություն է պետք՝ նորմալ, զարգացած: Մի ուժ, որ մեր ժողովրդին տեր լինի, ստեղծած արժեքներին տեր լինի: Եվ պետք է այնքան խելոք լինենք, որ կարողանանք գոնե մեր պետությունը պահպանել: Մեզ հիմա միայն դա է պետք:

– Ձեր կտավներից մեկը կոչվում է «Անավարտ ճակատագիր», թեման Հայոց ցեղասպանությունն է: Այսօր մեր այդ ողբերգությունը մոռացնելու, ստվերելու միտում է նկատվում մեր իշխանությունների կողմից: Արդյո՞ք արժանապատիվ կեցվածք է պատմական արդարությունից հրաժարվելը:

– Այն, ինչ կատարվել է, մոռանալ չի կարելի, դա մեր հոգու մեջ է, դա ո՛չ ասելով է, ո՛չ պատմելով է, ո՛չ էլ հրամայելով է: Դա պատմություն է, որ մենք պետք է միշտ հիշենք, ցավենք, եւ մեր այդ հիշողությունը պետք է շարունակվի մեր ժառանգների մեջ: Այդ կտավը նկարել եմ մի 20 տարի առաջ, տարբեր ցուցահանդեսներում ցուցադրվել է, եւ ես մեծ ցավով եմ դա ստեղծել:

– Ի դեպ, Ձեր մատին կրում եք Մասիսի պատկերով մատանի: Ասում են` Արարատը մեր լեռը չէ, ի՞նչ եք կարծում` չէ՞:

– Արարատը կարող է լինել Ռուսաստանի տարածքում, Պարսկաստանի տարածքում, Թուրքիայի տարածքում, բայց Արարատը Հայաստանն է, մեր հոգին է, մեր ինքնությունն է, իմաստն է, մեր խորհրդանիշն է, եւ չես կարող հանել իմ միջից, իմ երեխայի միջից: Մինչեւ անգամ Ամերիկայում ապրող հայ երեխան Արարատով է երդվում: Եկեք մենք այդպես եւ այդքան չմանրանանք: Ով ուզում է, թող այդպես խոսի, Թուրքիայի նախագահը կլինի, թե Ռուսաստանի, բայց մենք ստեղծվել ենք այս տարածքի վրա, Աստված Արարատը մեզ է տվել: Հիմա դու ուժեղ ես, կռվեցիր, հաղթեցիր, Արարատը տարար քո սահմանից ներս, բաց հո քո լեռը չի՞:

– Ի՞նչ եք կարծում, խաղաղությունն այսպե՞ս է լինում, երբ Ադրբեջանը շարունակ պահանջներ է ներկայացնում եւ սպառնալիքներ հնչեցնում:

– Պապս, որ Բաքվի գիմնազիայում է սովորել, 1920թ. փախել եկել է Հայաստան: Ասում էր` թուրքի հետ կարող ես ընկերություն անել, բայց ճիպոտը միշտ ձեռքումդ պետք է լինի: Հիմա, երբ խոսում են Թուրքիայի մասին, Ադրբեջանի մասին, իմ ծիծաղը գալիս է: Այդ ժողովուրդներն ուզում են մեզ վերացնել, ինչպես Արցախը վերացրին, որտեղ հայ չկա: Այդպիսի բան իմ ուղեղի մեջ չի տեղավորվում, չի կարող խաղաղություն լինել: Կռիվ առայժմ կարող է չլինել, բայց նրանց նպատակը մեզ բնաջնջելն է: Խաղաղությունն այդպես չի լինում, երբ Արցախն են հայաթափել, երբ սպառնում են, թե Հայաստանն «Արեւմտյան Ադրբեջան» է, եւ իրենք վերադառնալու են իրենց «պատմական հայրենիք»: Խաղաղությունը բարեկամության մեջ է, սիրո մեջ է, հարգանքի մեջ է: Ինչ է, խաղաղությունը կրակելո՞ւ մեջ է: Մենք մեզ թույլ ու խեղճ ենք պահում, իսկ թույլը միշտ էլ մեղավոր է: Մենք չենք պատասխանում նրանց որեւէ ասածին: Նրանք պետք է իմանան, որ դու ուժ ունես, ատամ ունես: Երբ տեսավ, որ դու դրանից զուրկ ես, ինքը միշտ հարձակվելու է քեզ վրա: Իսկ այսօր այդ վիճակն է, եւ շատ ցավալի է:
Ես ուզում եմ մեր ժողովրդին ասել` մի քիչ խոհեմ եղեք, մի քիչ մտածեք, ազգ եղեք, պաշտպանեք մեր երկիրը, դա է մեզ պետք, մենք պիտի փրկվենք: Մենք հիմա այնպիսի իրավիճակում ենք, որ չենք կարողանում մեր տեղը գտնել: Չենք գտնում: Երկու հազար տարի առաջ էլ չենք գտել: Եթե գտնեինք, այս տարածքն այսօր կլիներ ուժեղ պետություն: Ո՛չ բարեկամ ունեցանք, ո՛չ ընկեր: Մենք պետք է խելացի լինենք: Ճիշտ է, մեր ժողովրդի մի մասը կրթված է, բայց իմաստնություն չկա, դատարկություն է: Իսկ տաղանդներ, ուժեղներ մենք աշխարհին ենք տվել, Հայաստանին չենք տվել: Նրանք ուրիշների համար են աշխատել, իրենց շահի համար, իսկ Հայաստանի համար չեն աշխատել: Նախորդ դարում մի 50 տարի աշխատեցին Հայաստանի համար, գիտեք, թե ինչեր ստեղծեցին` ե՛ւ ատոմակայան, ե՛ւ մետրո… Իսկ ի՞նչ ենք ստեղծել այս վերջին տարիներին: Խելացի չենք, ե՛ւ քաղաքի, ե՛ւ գյուղի մարդկանց հետ եմ շփվել, «որտեղ հաց` այնտեղ էլ կաց» եմ տեսել միայն: Չեմ կարողանում հասկանալ, եւ դա ինձ համար մեծ ցավ է: Ես ստեղծագործում եմ, եւ դա է լավը, կարողանում եմ այդ ստեղծագործելով ինձ չսպանել: Սա է փրկում:

Հուսիկ Արա