Հարցազրույց երգիչ, հայ ժողովրդական երգերի մեկնաբան, Հայաստանի վաստակավոր արտիստ Մրոյի (Արսեն Գրիգորյան) հետ

– Անդրադառնանք հոգեւորի, մշակույթի կարեւորությանը՝ մշակույթը ձե՞ւ է, թե՞ բովանդակություն եւ անհրաժեշտություն: Հեռու չգնալու համար՝ Ձեր գործունեության օրինակով:

– Ես իմ կյանքում ինչ արել եմ, անհրաժեշտությունից ելնելով եմ արել: Այդպես 1987-ին Սիրիայից վերադարձել եմ Հայաստան, հաջորդ տարի արդեն մասնակցել եմ Արցախյան շարժմանը: Ես Սիրիայում սիրել եմ Հայաստանը՝ չճանաչելով, այդ սերն ինձ բերեց Հայաստան, որպեսզի ճանաչեմ: Ես ունեմ երկու վարպետ` Հովհաննես Բադալյանը եւ Հայրիկ Մուրադյանը, ինչպես երգարվեստում, այնպես էլ կյանքում: Այդպես սկսեցի մեր ավանդական եւ աշուղական երգերից, նաեւ մեր կոմպոզիտորների երգարվեստից ժամանակակից մշակումներ անել, որպեսզի երիտասարդությունը կարողանա նորովի մատուցել դրանք, որոնք այնքան էլ տարածված չէին: Եվ 1996թ. հրատարակեցի «Մրո» ալբոմը, որտեղ Հայաստանի տարբեր տարածքները ներկայացնող երգեր են զետեղված` նոր գործիքավորմամբ եւ ժամանակի շնչով, սակայն չվնասելով երգի բուն էությունը: Այդպես` անհրաժեշտությունից ելնելով, 2014թ. հիմնեցի «Գութան» հայ ազգագրական երգի-պարի փառատոնը: Եվ այսօր «Գութան»-ին մասնակցում են արդեն 22-23 ազգագրական խմբեր Հայաստանից ու սփյուռքից` ներկայացնելով ամբողջ Հայաստանի մշակութային քարտեզը: Այդպես 2017թ. ստեղծեցի «Արար» հայ արվեստի պահպանման կենտրոնը, որի նպատակն է ոչ մշակութային ժառանգությունը պահպանելը եւ տարածելը: Բերդավանից ենք սկսել, եթե սկզբում ունեինք 2-3, ապա այսօր ունենք արդեն 23 կենտրոն, որոնք տարածված են Հայաստանի 9 մարզում, եւ դրանցից օգտվում են 48 բնակավայրի երեխաներ ու մեծեր՝ անվճար: Մի տեղ սովորեցնում ենք խաչքարագործություն, մի տեղ` ասեղնագործություն, մեկ այլ տեղ` կարպետագործություն, դարբնություն, փայտի գեղարվեստական մշակում, խեցեգործություն եւ ազգային արվեստի այլ ճյուղեր: Մենք այս 9 տարվա ընթացքում ունեցել ենք 10 հազար շահառու: Այս պահին ունենք 1083 երեխա եւ մեծ: Ինչո՞ւ անվճար՝ որովհետեւ ես հավատում եմ, որ սա զինվորագրում է, իսկ զինվորից գումար վերցնելը մեղք է:

– Եկանք հասանք մի ժամանակի, երբ ներսից վտանգված են մեր հոգեւոր կյանքը, մշակութային տարածքը, ինքնությունը: Ամեն օր, որպես պետական քաղաքականություն, քարոզվում է հրաժարվել, ուրանալ, մոռանալ պատմությունը, արժեքները, սրբությունները: Այդ թվում է նաեւ տասնամյակների Ձեր գործունեությունը: Դուք սխա՞լ ճանապարհ եք անցել:

– Պատերազմ է հայտարարված մեր ինքնության դեմ եւ շարունակվում է: Ինքնության պաշտպանությունը յուրաքանչյուրիս ամենօրյա պարտքն է: Այո, հասել ենք այնպիսի ժամանակի, որ ինքնության դեմ է պատերազմը: Իսկ «իրական Հայաստան, ոչ իրական Հայաստան»՝ շինծու, արհեստածին հասկացություն է: Ես իմ հայրենիքի տերն եմ, իմ պետականության տերն եմ. մեկը մյուսին չի հակասում: Եթե ես դրանք դնում եմ հակադրության մեջ, ապա առաջին հերթին հրաժարվում եմ իմ ինքնությունից, ոչ թե տարածքից. այստեղ տարածքի խնդիր չկա: Մենք միշտ ասում ենք` մեր ֆիզիկական խրամատները պահենք, իսկ մեր հոգեւոր եւ մշակութային խրամա՞տը ոնց ենք պահելու: Դրա մասին ո՞վ է մտածելու: Մոռանալը թուրքական թեզ է, որը հատուկ օրակարգով տարածվում է հայ հասարակության մեջ, եւ շատերը, չգիտակցելով դա, խաբված, մոլորված են, ասելով` լավ, միայն թե հանգիստ ապրենք: Հանգիստ ապրելն առանց արժանապատվության` անիմաստ է: Եթե մտածենք միայն հանգիստ ապրելու մասին, կարող ենք գնալ Ավստրալիա, Շվեդիա, եւ գնում են: Բայց ես եկա եւ մնում եմ: Որովհետեւ ուզում եմ տեր կանգնել իմ արժանապատվությանը:

– Բայց այդ արժանապատվության սյուները հերթով ընկնում են, որոնք մեր ինքնության առաստաղն են պահում: Դուք տեսնո՞ւմ եք այդ կորստյան վտանգը:

– Անշուշտ, տեսնում եմ: Մեր ինքնության կարեւոր բաղադրիչ դարձած Առաքելական սուրբ եկեղեցին հարձակման տակ է: Եվ ո՞վ է պաշտպանելու: Այսինքն, մենք այսօր մեր Եկեղեցու հանդեպ դառնում ենք ուրացող: Դարեր շարունակ չունենալով պետական համակարգ՝ մեր Եկեղեցին մեզ պահել է մեր ինքնության մեջ, տեր է կանգնել եւ այն հասցրել է մեզ: Եվ այսօր հարձակվել այդ Եկեղեցու վրա, մարդկային առումով առնվազն ուրանալ է: Նույնիսկ խորհրդային տարիներին, որ աթեիստական համակարգ էր, այս ձեւով չէին կպնում ինքնությանը: Ճիշտ է, եկեղեցիներ են քանդել, բայց ժողովրդի հոգու եկեղեցուն չեն կպել:

– Իսկ ինչպե՞ս են վարվում ցեղասպանության հիշողության հետ. Դուք մազապուրծի ժառանգ եք: Արդյո՞ք մոռացումը չի նշանակում արժանապատվությունից զուրկ լինել, երբ ցեղասպանողը չի զղջացել, ներողություն չի խնդրել, իսկ մենք գրկաբաց գնում ենք դեպի իրեն: Կանաչ լույս չե՞նք վառում` նույնը կրկնելու, ինչպես Արցախում:

– Ցեղասպանության հետ վարվում են այնպես, ինչպես թուրքը կվարվեր: Այսօր այս իշխանությունն այնպես է վարվում, ինչպես թուրքը կուզենար, բայց չէր կարողանա: Երբ մարդը հրաժարվում է իր իրավունքներից, չի պայքարում, շատերս նայում ենք նրան եւ համարում, որ արժանապատվության հետ խնդիր ունի: Ես վստահ եմ, որ իրենք չեն կարողանալու մոռացնել կամ ջնջել պատմական հիշողությունը: Այստեղ խոսքն ազգային եւ հավաքական իրավունքների մասին է. հավաքական խնդիր կա, ոչ միայն անձնական: Այսինքն՝ ո՞վ ես դու, որ որոշես, որ մենք պետք է հրաժարվենք այդ իրավունքի համար պայքարելուց: Ո՞վ ես. այսօր տնօրեն ես, վաղը տնօրեն չես: Խնդիրն այն չէ, որ մենք այսօր ունենք անհաջող իշխանություն, խնդիրն այն է, որ մենք մեր իշխանությունը չունենք: Եվ խնդիրն այն չէ, որ արժեքների բախում է այսօր այստեղ, խնդիրն այն է, որ չարժեքը հարձակվել է արժեքների վրա: Այսինքն, չարժեքն ուզում է մեր բոլոր արժեքները ոչնչացնել, որ մենք առանց արժեքների ապրենք եւ դոնդողի նման այս ու այն կողմ անենք: Դրա համար յուրաքանչյուրիս դերը շատ կարեւոր է: Ինչո՞ւ են մարդիկ մեր չակերտավոր մտավորականների մասին վերապահումով արտահայտվում՝ որովհետեւ մտավորականի ցուցիչը պայքարելն է: Մտավորականն այն չէ, որ մի քանի գիրք է կարդացել, մեկ կամ մի քանի համալսարան է ավարտել եւ դարձել է գրող, կոմպոզիտոր կամ մեծանուն բժիշկ, լեզուներ գիտի, բայց չի պայքարում: Եթե չի պայքարում, ինքը չի կարող լինել մտավորական: Մտավորականը նա է, որն ընդհանրական շահի համար է պայքարում, ոչ թե անձնական: Եվ մեր խնդիրը հենց այստեղ է: Շատերն իրենց մի կողմ են քաշել, ասում են, թե սա աշխարհաքաղաքական խնդիր է, մենք ի՞նչ կարող ենք անել: Ո՞նց թե` ինչ կարող եմ անել: Այդքան արժեքներ է ստեղծել իմ ժողովուրդը, եթե այդպես չմտածեմ, չպահպանեմ մեր ինքնությունն ու իրավունքները, ուրեմն խնդիր ունեմ, պետականություն ունենալու արժանի չեմ ես:

– Դուք Սիրիայից եք տեղափոխվել Հայաստան: Այսօր սփյուռքի եւ հայրենիքի միջեւ անջրպետ կա, կարծես: Չե՞ք կարծում, որ սա նույնպես մեր ինքնության առաստաղը պահող սյուներից մեկի անկումն է:

– Պետության քաղաքականության եւ ռազմավարության մեջ կարեւոր դեր պետք է ունենար հայրենադարձությունը, որի շնորհիվ մենք կամրացնեինք մեր պետությունը: Սա իմ պատկերացումը եւ տեսլականն է, որովհետեւ դու մարդուժ կարող ես բերել, գիտուժ եւ ֆինանս: Եվ մենք այսօր այստեղ կլինեինք 7 կամ 5 միլիոն հայեր: Տալով արտոնություններ` հարկերի եւ այլնի տեսքով, քաջալերելով, խրախուսելով հայրենադարձությունը` նոր թաղամասեր կկառուցվեին եւ քաղաքներ: Էլի սփյուռքը մնալու էր, բայց կունենայինք հզորացած Հայաստան` հայերով: Բայց մենք չգնացինք այդ ճանապարհով: Հենց սկզբից պետք է լիներ ոչ թե սփյուռքի նախարարություն, այլ՝ հայրենադարձության նախարարություն: Եղել են տարբեր ծրագրեր, բայց ո՛չ ռազմավարություն: Եվ այսօր մենք հասանք ինչի՞ն, նույնիսկ այդ նախարարությունը չկա: Սա էլ է ինքնության դեմ հարված: Ես առանձնապես քաղաքական միտք չունեմ եւ խոսույթ չունեմ, բայց, իմ պատկերացմամբ, այսօր ամբողջը պտտվում է ինքնության թուլացման եւ ոչնչացման ծրագրի շուրջ:

– Եկավ մի սերունդ, որն Արցախն ազատագրեց, եւ եկավ մի սերունդ, որն Արցախը հանձնեց: Այսինքն, հայրերն ազատագրեցին, որդիները հանձնեցին: Հերոսներից դավաճաննե՞ր ծնվեցին:

– Մենք ինչո՞ւ ենք ասում՝ մութ ու ցուրտ տարիներ, ինչո՞ւ երբեք չենք ասել` հաղթանակի տարիներ: Ինչո՞ւ չամրագրեցինք մեր հաղթանակը: Մենք չկարողացանք մեր հաղթանակին տեր կանգնել եւ մսխեցինք: Մենք ի՞նչ արեցինք: Պատմության մեջ եկանք մի տեղ, որ այդ ցեղասպանված, խեղճացած, ցիրուցան եղած ժողովուրդը փորձեց պատմական արդարությունը վերականգնել` Արցախն ազատագրելով, միավորվել, միասնական լինել` Հայաստան եւ սփյուռք: Բայց մենք այսօր հասանք մի հանգրվանի, որ քո ինքնությունը թուլացնում են` հաղթողից վերածելով պարտվողի: Եվ այդ արվում է դրսի ուժերի թելադրանքով ու միջամտությամբ: Մեր թշնամիները կերազեին այն վիճակը, որի մեջ մենք հայտնվել ենք այսօր: Ես չեմ մեղադրում ամբողջ ժողովրդին, բայց գտնում եմ, որ կա մի հատված, որը մոլորության մեջ է: Մենք չպետք է իրենց հայհոյենք, պետք է հնարավորություն տանք: Եվ մենք, հատկապես արվեստագետները, մշակույթի մարդիկ, որ համարվում են մի քիչ վեր կանգնած, պետք է սեր տարածեն, աստվածային սեր: Այնպես, որ մարդիկ մտածեն՝ եթե ատելություն կա իրենց մեջ, ուրեմն նշանակում է, որ Աստծուց հեռացել են:

– Այս ընթացքով ո՞ւր ենք գնում, արդյո՞ք ճիշտ ենք գնում, եթե սխալ ենք գնում, ապա ի՞նչ պետք է անենք, որ կայուն հանգրվանի հասնենք, կամ գուցե հասե՞լ ենք, եւ սա՞ է ճիշտ ընթացքը:

– Մեզ անհրաժեշտ է, անկախ ամեն ինչից, ունենալ ազգային իշխանություն: Շատերն սկսում են փիլիսոփայել, թե ինչ է նշանակում ազգային իշխանություն: Այդտեղ փիլիսոփայելու բան չկա: Կա ինքնություն, մենք ունենք մեր ինքնությունը, Աստված մեզ ստեղծել է այսպես: Եվ մեր պետությունը, որպես համակարգ, պետք է տեր կանգնի մեր ինքնությանը: Այսինքն, պետության մեջ պետք է ազգային շահի եւ պետական շահի գերակայություն լինի: Պետք է ունենանք արժանապատիվ կյանք հենց այստեղ, հակառակ դեպքում կարող ենք ցանկացած տեղ ապրել: Պետք է պետությունը սիրել եւ ժողովրդին սիրել: Մենք այդ խնդիրն ունենք: Այս իշխանությունն արդեն մեզ չի սիրում, ոչ էլ պետությունն է սիրում: Ո՞վ է հեշտությամբ ասում` դե լավ, որ թշնամին մտել է մեր սահմաններից ներս, ոչինչ՝ միայն չսիրողը: Ո՞վ է հեշտությամբ ասում` այս հոգեւորականներն այսպես, այնպես, ո՞վ է այդ տոնով խոսում՝ չսիրողը: Ո՞վ է մուննաթ գալիս ժողովրդի վրա՝ չսիրողը: Սեր է պետք, ամեն ինչի բանալին սիրո մեջ է: Պետք է ունենանք իշխանություն՝ ազգային մտածողությամբ, ազգային հավատամքով: Եվ այնպես պետք է համակարգվի, որ պետության մեջ յուրաքանչյուր ոլորտ աշխատի նպատակային, լինի նպատակի ձեւավորում, որը հիմա չկա: Բայց ես մեծ հույս ունեմ, կարծում եմ, որ հնարավորությունը մոտեցել է: Պետք է պետությունը միշտ ամրանա եւ հնարավորության սպասի, նույնն էլ մենք` պետության ամրացման համար պետք է անընդհատ աշխատենք եւ հնարավորության սպասենք: Եվ այդ հնարավորությունն այսօր արդեն եկել է: Հայաստանը սիրել է պետք, եւ ինքդ քեզ պետք է սիրես, քո ինքնությունը: