Հարցազրույց երգչուհի, ՀՀ վաստակավոր արտիստ, ԵՊԿ պրոֆեսոր Աննա Մայիլյանի հետ

– Հարվածի տակ են մեր Եկեղեցին, մեր արժեքներն ու մշակույթը, ուղիղ կերպով՝ մեր ինքնությունը: Երբեւէ այդպիսի վտանգի զգացողություն ունեցե՞լ ենք մենք:

– Քանի որ Սովետմիության վերջին սերունդներից եմ, ամեն դեպքում, 18 տարի ապրել եմ Սովետական Միությունում եւ նկատել եմ, որ բոլոր խնդիրները՝ ինքնության հետ կապված, նույնիսկ այն ժամանակ այսչափ վտանգված չեն եղել: Խնդիրներ միշտ էլ եղել են, գուցե բոլոր դարերում են եղել հարվածներ մեր Եկեղեցուն, մեր ինքնությունը, բայց որ մեր երկրի ներսում դա պետք է լինի եւ մեր կողմից` արտաքին ուժերի թելադրանքով, ավելի ցայտուն, որի հետ մենք առնչվում ենք, ես այդ չափով երբեւիցե չէի կարող պատկերացնել:

– Ասում ենք Սովետ, բայց այն ժամանակ Արարատ լեռը ծավալուն կերպով մեր զինանշանի վրա էր, ցեղասպանության զոհերի հուշահամալիրը կառուցվեց, չէին ասում` եկեք զոհերին հաշվենք, կամ մեղավորը մենք ենք: Իսկ այսօր իրականում տեսնում ենք, որ ինչ հնչեցնում են Ալիեւն ու Փաշազադեն, մեկ-երկու օր հետո Փաշինյանը խոսքը գործի է վերածում:

– Քանի որ ամեն ինչ ակնհայտ է, եւ թաքցնելու ոչինչ չկա, մենք ուղղակի կարող ենք արձանագրել, որ զարմանք ենք ապրում, ապշած ենք, երբ պատասխան չի լինում մեր երկրի կողմից, եւ այդպես շարունակում ենք մեր հանգիստ առօրյան, իհարկե՝ ոչ բոլորը: Ուզում ենք, որ մեր երկրի ղեկավարության կողմից ինչ-որ հակադարձում լինի, ինչ-որ զսպող մի բան տեղի ունենա, բայց հակառակն է լինում, եւ վախը, վախի մթնոլորտը գնալով տագնապալի են դառնում, թե ինչ է լինելու մեր երկրի, հայրենիքի հետ: Չգիտեմ, պատասխան չունեմ, մնում է, որ մենք՝ որպես մեր երկրի քաղաքացի, անտարբեր չլինենք: Այսպես հանգիստ ապրելով` մենք մի օր էլ կկանգնենք ծակ տաշտակի առաջ, իսկ թե ինչ ապագա է սպասվում մեր սերունդներին, ես ուղղակի չեմ հասկանում:

– Մեր իշխանությունների վարած քաղաքականությունը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ մեզ տանելու են դավանափոխության, հրաժարվելու են մեսրոպատառ այբուբենից` անցնելով լատինատառի, եւ այն ամենից, ինչը մերն է, ազգային է:

– Երբ տեսնում ենք, թե ինչ է կատարվում այսօր, պարզ է դառնում, որ թելադրված է, այսինքն՝ Հայաստանը չպետք է լինի միատարր մարմին, պետք է ձուլվի, որովհետեւ այդպես հարմար է թելադրողին: Բայց ինչո՞ւ մեր «հարեւանները» չպետք է ունենան նույն խնդիրը, հենց մենք պետք է ունենանք, դա ինձ համար մի քիչ տարօրինակ է: Ինչո՞ւ չպետք է բարձրաձայնվի Սումգայիթի եւ Բաքվի ջարդերի հարցը, ինչո՞ւ չպետք է առաջ քաշվի պահանջատիրությունը, չէ՞ որ իմ` Մայիլյանների ընտանիքը մազապուրծ եղած է: Ժամանակին Փառանձեմ տատը փախավ այնտեղից, որպեսզի կարողանա իմ պապիկին ծննդաբերի Իջեւանում: Մենք կարող էինք ապրել Շուշիում, ինչպես պետք է լիներ, որովհետեւ մեծ հայրս արմատներով շուշեցի էր: Դա չեղավ: Մորս կողմն էլ` Վան եւ Կարին, այսինքն` ես ցեղասպանությունից մազապուրծ եղածների ժառանգ եմ: Հիմա ինձ պետք է ասեն` ինչո՞ւ պապդ չծնվեց այնտեղ, ինչո՞ւ Փառանձեմ տատը չմահացավ, պիտի զոհվե՞ր անպայման, ինչպես արցախցիներին են ասում: Եթե կային ընտանիքներ, որոնք զինված չէին, եւ փրկվելու տարբերակ կար, ինչ է, պիտի գնային եւ իրենց վիզը տային, որ կտրվե՞ր անպայման: Եկեք հարց տանք, թե ինչու է այդ «հարեւանն» այդքան ագրեսիվ, ինչու ինքը չի կարողանում իր համակեցությունը դասավորել այնպես, որ համերաշխ ապրի հարեւաններիի հետ, ինչու պետք է ոչնչացներ բազմադարյա հայկական քրիստոնեական մշակույթը, ինչու պետք է անպայման սպանվի հայ ժողովուրդն այսօր: Այստեղ արդեն խորը գնացող հարցեր կան՝ մեր ինքնության հետ կապված, որ ձեռք չեն տալիս նրան:

– Ասացիք՝ Բաքու եւ Սումգայիթ, բայց Արցախի ցեղասպանության մասին ենք լռում, Արցախ տեղանվան վրա է տաբու դրված:

– Կարծում եմ՝ մենք գտնվում ենք այն վիճակում, երբ վերքը բացված է, եւ էլ ցավ չես զգում: Այսինքն, այդ վերքի վրա այնքան են աղ լցրել, որ դու արդեն էլ ցավ չես զգում, ասում ենք` լցրեք: Մենք ակնհայտ ունենք թարմ վերք, որը շարունակվում է եւ չի փակվում: Եթե այդ անկլավների հարցն առաջ քաշվի, մենք անմիջապես վտանգի տակ ենք լինելու: Դրա մասին խոսում են քարտեզագետները, քաղաքագետները: Բայց պատմաբանները չեն բարձրաձայնում, չեն խոսում, չենք լսում, ամեն դեպքում: Միայն քաղաքագետներին ենք լսում, ոչ մի պատմաբան ակնհայտ մեջտեղ չի գալիս, չենք տեսնում, համենայնդեպս, գուցե պետք է առա՞ջ գան, իսկ ինչի՞ համար են իրենք:

– Արցախի թարմ օրինակն աչքներիս առաջ ունենալով` կարո՞ղ ենք ասել, որ ամբողջացող ցեղասպանությունից հինգ է պակաս, եթե այսպես շարունակվի:

– Այո, որովհետեւ մեր «հարեւանները» չեն քնում, նրանք հեռու գնացող ծրագրեր ունեն: Տարիներ առաջ են պատկերացնում, թե ինչ է լինելու, եւ գնում են դեպի իրենց նպատակը: Իսկ մենք նպատակ ունե՞նք, արդյոք մենք ունե՞նք ազգային քաղաքականություն, ազգային նպատակներ եւ ծրագրեր: Բայց մենք, մշակութային ազգ լինելով, չունենք մշակույթի նախարարություն, այնինչ պետք է շատ ուժեղ գաղափարներով զինված մշակույթի նախարարություն ունենայինք: Եվ չունենք սփյուռքի նախարարություն: Գոնե այդ երկու նախարարություններն այսօր պետք է գործեին առանձին:

– Ինչո՞ւ մենք ունեցանք հասարակության մի ստվար զանգված, որն այսօր տեսնելով չի գիտակցում, թե ինչ ավերի մեջ է:

– Կրթության եւ մշակույթի պակասն է, անշուշտ: Մենք անընդհատ խոսում ենք` վերադարձ դեպի արմատներ, ազգային ավանդույթներ եւ այլն: Խոսում, խոսում ենք, բայց դրան կրկնապատիկ հակազդում են ռաբիս երաժշտությունը, ռաբիս մշակույթը, ինչի դեմ ես անընդհատ խոսել, պայքարել եմ եւ չեմ հանդիպել աջակցության: Կան մի շարք խնդիրներ: Արցախյան առաջին պատերազմից հետո տեսա, որ մեր հերոսները պատշաճ կերպով չեն արժեւորվում, որ ողջ մնացածները պետք է փայփայվեին, գնահատվեին, սիրված լինեին, իսկ դա տեղի չունեցավ, եւ դա ինձ համար խնդիր էր: Երկրորդը մշակութային եւ կրթական համակարգն էր: Ինչո՞ւ փոխվեց: Ես անցել եմ սովետական համակարգը եւ համարում եմ, որ ստացել եմ հոյակապ դպրոցական կրթություն: Այդ համակարգը պետք չէր փոխել, կարելի էր դրա վրա ինչ-որ բան ավելացնել, զարգացնել, բայց պետք չէր հիմնովին արմատախիլ անել: Բացում ես դասագրքերը եւ ապշում, թե ինչ է գրված այդ գրքերում, եւ ի՞նչ է սովորում երեխան՝ ոչի՛նչ: Եվ, ի վերջո, մեր մշակույթը, որ մեր կադաստրի թուղթն է, չունի որեւէ օգնող, փայփայող կառույց, որը կարող է առաջ մղել մեր արվեստագետներին, որպեսզի մենք շարունակաբար առաջ տանենք մեր մշակույթը եւ այն աշխարհին ցույց տանք: Դա ընդամենն արվում է անհատների մակարդակով եւ շատ քիչ տոկոսով: Դրա համար էլ մեր մշակույթի գործիչները հաճախ լքում են հայրենիքը, գնում օտար ափեր, որպեսզի ծաղկեցնեն օտարների մշակույթը: Ինձ էլ ժամանակին ասացին` մեզ շատ հետաքրքրում է Ձեր կատարմամբ հայ հոգեւոր երաժշտությունը, բայց Դուք պետք է մնաք Ֆրանսիայում եւ ծառայեք ֆրանսիական դրոշին: Սա էր առաջարկը, որին ես չէի կարող համաձայնել:

– Այդուհանդերձ, ի՞նչ նպատակ են հետապնդում մեր իշխանությունների հակահայ արշավն ու հալածանքը:

– Դա գլոբալիստական ծրագիր է, ոչ ոքի պետք չէ ուժեղ Հայաստան այս տարածքում, որ ուղղակի չզարգանա: Քանի որ հայ ժողովուրդն ունի միշտ զարգանալու պոտենցիալ, ստեղծագործող է, միտքը՝ պայծառ, առաջ նայող, միշտ պայքարող տեսակ է: Պետք է այնպես անել, որ չպայքարի, թուլանա, փոքրիկ, աննշմար մի բանի վերածվի, ե՛ւ մշակութային, ե՛ւ կրթական առումով ցածր պետք է լինի, որ մտածի միայն լավ ուտել-խմելու եւ ուրախանալու մասին: Ցավում եմ, որ կան մարդիկ, որ այս ամենին չեն անդրադառնում, մեզ էլ, ովքեր մտահոգ են, այնպիսի քոմենթներ են գրում, որ ապշում ես: Լավ, ե՞րբ այդ աստիճան ցածրացավ մեր ժողովուրդը, որ կարող է իր արվեստագետին, որն իր ամբողջ կյանքը նվիրել է հայ ազգային երաժշտությանը, կարծիք արտահայտելու համար այլանդակ բաներ գրի, դրա համար չի՞ ամաչում ինքը: Անընդհատ բարձրաձայնում ենք, թե մենք դեմոկրատ երկիր ենք, խոսքի ազատություն եւ այլն: Բայց ես ոչ մեկին չեմ վիրավորում, ունեմ իմ սեփական կարծիքը, իմ մտահոգությունները: Ես այս երկրի քաղաքացին եմ եւ սահմանադրորեն ունեմ իմ խոսքի իրավունքը: Իսկ քոմենթներ գրողները չեն պատժվում, ես իրենց չեմ վիրավորել, բայց ի՞նչ իրավունք ունեն նման բաներ գրելու, առանց հասկանալու` ես ինչ եմ խոսում:

– Այո, չեն պատժվում, փոխարենը պատժում են անմեղ մարդկանց, որոնք իրենց կողմը չեն: Իսկ Փաշինյանը եւ ՔՊ-ականները խոսում են, ես հաճախ խաչակնքվում եմ, երբ ցեղասպանությունից մազապուրծներին ասում են` ինչո՞ւ չեք մեռել, տականքներ:

– Ամենահզոր բանն է խաչակնքվելը: Մենք պետք է պինդ լինենք եւ զերծ մնանք նմանատիպ պատասխան տալուց, մենք չպետք է այդ աստիճան իջնենք, ցածրանանք: Մենք պետք է ամուր լինենք մեր հավատքի մեջ: Վստահ եմ՝ որ ամուր ու պինդ լինենք, այդ ժամանակ հաղթանակը մերը կլինի: Իսկ եթե կան արտաքին ճնշումներ, մեր երկիրն այսօր կարիք ունի մի պատասխան տալու, եւ դա չի նշանակում, որ պատասխանից հետո պետք է անպայման պատերազմ լինի, սա ազգային արժանապատվություն հարց է: Պետք է խելացի, ճիշտ, դիպուկ պատասխան լինի, այլապես, եթե մենք շարունակենք պատասխան չտալ եւ կուլ տալ, «հարեւանը» հերթով կատարելու է իր ծրագիրը:

– Նիկոլն ու ՔՊ-ականները ընդդիմադիր ուժերի առաջնորդներին սպառնում են, որ հունիսի 7-ից հետո բանտարկելու են, ունեզրկելու են, մղկտացնելու են եւ էլ չգիտեմ ինչ վանդալիստական պատիժներ են թվարկում, քանի որ նրանք հանդգնել են օրինական կերպով մասնակցել ընտրություններին: Մենք երկի՞ր ենք կառուցել, թե՞ դժոխք:

– Պետք է հանգիստ լինենք եւ ուղղակի օգտվենք մեր սահմանադրական իրավունքից, բայց նաեւ շատ չթուլանանք: Ես կարծում էի, որ ապրում եմ ժողովրդավար երկրում եւ կարող եմ իմ միտքը, իմ կարծիքը, առանց որեւէ մեկին վիրավորելու, հանգիստ կերպով ասել: Եվ դա պետք է լինի յուրաքանչյուր ժողովրդավար երկրի պարագայում:

– Կարո՞ղ ենք ասել՝ եթե հունիսի 7-ին պարտվեն ազգային ուժերը, համարենք, որ պարտվել ենք 1918-ին Սարդարապատում:

– Ամեն դեպքում, եկեք տրամադրվենք դրական: Որ պետք է փոփոխություններ լինեն մեր երկրում, դա միանշանակ է եւ կարեւոր, որովհետեւ այսպես այլեւս ապրել չի կարելի. Արարատ լեռ չունենալով, անճաշակ երաժշտություն լսելով, «անկլավներ» հանձնելով, թշնամուն մեր երկիր հրավիրելով, որպեսզի մեզ խեղդի, վերջացնի, գնանք: Այս անվերջանալի զիջումներով մենք այլեւս չենք կարող ազգ լինել, կվերանանք: Մաշտոցին դասագրքերից հանելով եւ այլն, եւ այլն: Անվերջանալի է այս ամենը: Այսպես չի կարելի, անպայման պետք է կանգառ լինի, մենք այսպես հասնելու ենք հատակին: Մեր ժողովուրդը պետք է սթափ գնահատի ամեն ինչ, ոչ թե կուրորեն գնա ինչ-որ մարդկանց հետեւից, այլ սթափ պետք է գնահատի իրավիճակը: Մեր երկրի վիճակն այսօր միայն ասֆալտ փռելով եւ ինչ-որ մի տեղ դպրոց կառուցելով չէ, դրանք ժամանակավոր բաներ են, բայց մենք ունենք գլոբալ կարեւոր հարցեր, ամբողջ երկրի մասին է խոսքը, այլ ոչ թե ասֆալտի կամ դպրոցի: Ամեն դեպքում, Մաշտոցին դասագրքից հանելը կապիտուլյացիա է, վերջն է, էլ չեմ կարող խոսել ոչ մի բանից: Մենք կանգնած ենք շատ-շատ վտանգավոր մի մարտահրավերի առջեւ եւ պետք է սթափվենք, ուշքի գանք, հասկանանք` ինչ է կատարվում: Հենց մենք, որպես քաղաքացի, ոչ թե ինչ-որ լիդերներ, որոնք լավ կամ վատ են, այլ մենք, որ մեր երկրի տերն ենք, եթե ժողովուրդը տեր չկանգնի, ո՞վ է տեր լինելու:

– Ի՞նչ պետք է անենք, ինչպե՞ս դիրքավորվենք, որ հունիսի 7-ին չպարտվենք:

– Պետք է գնանք ընտրություն, անպայման: Բոլորս պետք է առանց տրտնջալու, Քրիստոսի ձեռքը բռնած՝ գնանք ընտրության: Ով ում ուզում է՝ թող ընտրի, բայց պետք է գնանք, որ հետո չփոշմանենք: Իսկ ովքեր նստեցին տանը եւ ասացին` ինչ ուզում է լինի, դա տանելու է կործանման: Պետք է, ի վերջո, բազմոցներից պոկվենք, երկու քայլ անենք, գնանք եւ ընտրենք, գոնե հանգիստ լինենք, որ քաղաքացու մեր պարտքը կատարել ենք: Առանց մտահոգվելու, կասկածելու, առանց տրտնջալու, որ միշտ է եղել, թե` գնացինք, բայց ի՞նչ եղավ: Ոչինչ, մենք պայքարող ժողովուրդ ենք, միշտ էլ պետք է ուժ գտնենք, վեր կենանք եւ քայլենք: