Ադրբեջանի պետական հիմնական հեռահաղորդակցության օպերատոր «Ազտելեկոմն» ու «Թիմ Տելեկոմ Արմենիան» կոմերցիոն հիմունքներով երկու երկրների տարածքով ինտերնետ տրաֆիկի տարանցման եւ մատակարարման պայմանագիր են կնքել: Հասկանալու համար, թե ինչ է իրենից ներկայացնում այս պայմանագիրը, ու ինչպիսի հետեւանքների այն կարող է հանգեցնել, «Հրապարակը» զրուցեց «ԿիբեռՀաբի» համահիմնադիր, կիբեռանվտանգության հարցերով փորձագետ Արթուր Պապյանի հետ:

– Հանրության շրջանում մտահոգությունների տեղիք է տվել այս պայմանագիրը: Արդյոք սա նշանակո՞ւմ է, որ Ադրբեջանը վերահսկողություն է ստանում «Թիմ Տելեկոմի» նկատմամբ:

– Ես մինչեւ վերջ դեռ չեմ ճշտել, բայց այն, ինչ հասանելի է հրապարակված հաղորդագրության մեջ, մեծ հաշվով, տարանցման մասին է խոսքը: Նույնիսկ այդ տարածման տեխնոլոգիան այնպես է, որ ֆիզիկապես կաբելն անցնում է մեր տարածքով, կաբելն էլ ինչ-որ մասով՝ գուցե: Ինչ-որ անիմաստ պանիկա է տարածվել:

– Մեր կաբելը գրեթե իրենց տարածք չի մտնում, այսինքն՝ մեծ հաշվով, մեզ այս պայմանագիրը պե՞տք չէր կնքել:

– Չէ, տեսեք՝ ինչ է կատարվում: Օրինակ, «Թիմ Տելեկոմը» Հայաստան մտնող տրաֆիկի զգալի մասն արտահանում է: Այն, ինչ իրենք բերում են Հայաստան, իսկ իրենք նույնիսկ վրացական օպերատոր ունեն, եւ այն, դա գալիս է ու հետո Իրանի տարածքով գնում է, արտահանվում է՝ Իրաքին ենք վաճառում, ինչ-որ կարողություններ Իրանում են մնում: «Թիմ Տելեկոմը» բերում ու վերավաճառում է: Պլյուս «Թիմ Տելեկոմի» տնօրենի եղբայրն ու զարգացման մենեջերը՝ Ալիկ Եսայանը, իրենք նաեւ Firebird ընկերության հիմքում են կանգնած, Ղազախստանում են եւս մեկ Firebird ստեղծել։ Այսինքն՝ «Թիմ Տելեկոմի» շահերից բխում է հնարավորինս շատ տարանցումներ, կապուղիներ ստեղծի՝ ինտերնետ բերող-վերավաճառող է: Այս պրոյեկտն այդ ընդհանուր կապուղիների բազմազանեցման կոնտեքստում պիտի նայենք, որ ղազախական Firebird-ը, հայկական Firebird-ն իրար հետ համակցվեն, որպեսզի այս AI գործարանի հետ աշխատողները տեսնեն, որ իրենց տրաֆիկը միայն Իրան ու Վրաստան չի գնում, որ մեկը կապը կտրի ու ամեն ինչ գնա: Այս կոնտեքստում է ամեն ինչ: Իրականում, մեր տրաֆիկի ճնշող մեծամասնությունը գնալու է Վրաստան, Վրաստանով դուրս գա Բուլղարիա` օրինակի համար, կամ գնում է Ռուսաստան: Բայց դա շատ անկանխատեսելի է, ինտերնետն այնպիսի բան է, որ դժվար է կանխագուշակել: Պետք է հասկանանք, որ այն, ինչ արվում է, տրանզիտի պայմանագիր է, այսինքն` ֆիզիկապես կաբելները մեր մոտով անցնում են, բայց ոնց որ այդ խողովակի միջով գազն անցնում է, այն չի համակցվելու մեր համակարգերի հետ առանձնապես:

– Հետեւաբար՝ այդ պայմանագրի իմաստը ո՞րն է:

– «Թիմ Տելեկոմը» վաճառում է ինտերնետ Ադրբեջանին, Ադրբեջանն էլ թողունակություն է ապահովում: Իմ ընկալմամբ, սա ավելի շատ կապված է ընդհանուր ենթակառուցվածքի հետ, որ այդ նույն Firebird-ն ավելի արդյունավետ աշխատի, եթե իրենց պետք լինի դուրս գալ Կենտրոնական Ասիայի երկրներ, այդտեղից էլ օգտագործեն մեր AI գործարանի կապուղիները եւ այլն: Այսինքն, սա շատ լավ բան է, մեզ պետք է, որ իրենք էլ մեզնից կախում ունենան վերջապես, բայց, մյուս կողմից, մեզ էլ է պետք՝ այլընտրանքային ելքեր։ Այս պահին մենք ունենք ելք միայն Վրաստանով ու Իրանով, ամեն մի ավել կապուղի շատ օգտակար է: Հիմա մենք պիտի ամեն ինչ անենք, որ Թուրքիայի միջով ունենանք կապուղի․ սա այդ պրոցեսի մասն է:

– Դուք նշեցիք Firebird-ը, արդյոք այս պայմանագրի հիմքում հենց Firebird-ի ու արհեստական բանականության գործարանի հարցը չէ՞:

– Չէ, չէ, դա չէ: Նայեք, մարդիկ անում են հսկայական ներդրումներ, ենթակառուցվածքային, Firebird Ղազախստան, Firebird Հայաստան… հիմա Հայաստանից տրաֆիկը ոնց է գնալու Ղազախստան, ամենակարճ ճանապարհը կլինի, որ Ադրբեջանով, Կասպից ծովով դուրս գա, մեր Firebird-ը, եթե պետք լինի, ինչ-որ բան համակցվի այնտեղ: Որպեսզի մեր Firebird-ը լիարժեք գործոն դառնա, մեզ համար շատ կարեւոր է, որ Հայաստանը հնարավորինս շատ կապուղիներ ունենա, որովհետեւ դրանով հսկայական տրաֆիկներ են գնալու գան:

– Ինչո՞ւ հենց Ղազախստան՝ թյուրքական պետությունների կազմակերպության անդամ երկիր:

– Ղազախստանում բացել են այդպիսի խոշոր գործարան մերոնք, դա հայկական ներդրում է Ղազախստանում։ Այդ մասին մի երեք օր առաջ հայտարարություն է եղել: Այսինքն` «Թիմ» ընկերության հիմքում Եսայան եղբայրները խոշոր բիզնեսներ են անում եւ չեն սահմանափակվում միայն Հայաստանով:

– Եվ, զարմանալի պատահականությամբ, Նիկոլ Փաշինյանին հայտնի մրցանակը տված երկրում, որը նաեւ թյուրքական պետությունների կազմակերպությունում է ընդգրկված։ Հետաքրքիր պատահականություն է:

– Դա, հավանաբար, համընկնում չէ, բայց մյուս կողմից մեծ բիզնես ներդրումներ են: Նրանք հիմա վաճառում են ինտերնետ՝ Հայաստանով գնում է, Իրանով դուրս է գալիս Մերձավոր Արեւելքի երկրներ՝ հիմա դա վատ է, թե լավ է: Մենք խոսում ենք դիվերսիֆիկացիայի մասին, մենք խոսում ենք, որ Հայաստանը Եվրոպայի եւ արաբական երկրների միջեւ կամուրջ դառնա, խոսում ենք, որ Հայաստանը Կենտրոնական Ասիայի ու Եվրոպայի միջեւ կամուրջ դառնա։ Սրա համատեքստում է դրան պետք նայել:

– Դուք բերում եք Իրանի օրինակը, բայց Իրանը չի ասում, որ ՀՀ տարածքն Արեւմտյան Իրան է, իսկ Ադրբեջանն ասում է ու դեռ միջազգային մակարդակով էլ այդ թեզն առաջ է տանում: Հարցը հետեւյալն է․ նման երկրի հետ, որի հետ չունես դիվանագիտական հաստատված հարաբերություններ, մի երկիր, որը կապիտուլյացիային համարժեք պահանջներ ու նախապայմաններ է մեր առաջ դնում, ինչպե՞ս կարելի է նման պայմանագիր կնքել:

– Եկեք խոսենք տեխնիկական հարցերից: Տեխնիկական հարցն այն է, թե արդյո՞ք այդ կապուղիով ադրբեջանցիները կարող են հասանելիություն ստանալ հայաստանցիների տվյալներին, եւ հակառակը` արդյո՞ք հայաստանցիները կարողանում են հասանելիություն ստանալ ադրբեջանցիների տվյալներին․ այդպես չէ՞, սա տեխնիկական հարց է:

– Այսինքն, վտանգ կա, որ ադրբեջանցիները հայաստանցիների տվյալներին հասանելիություն կարող են ստանալ:

– Հենց դա եմ ուզում ասել, քանի որ դրա կարիքն էլ առանձնապես չունեն: Եթե հիշում եք, պատերազմի օրերին մենք իրենց հեռախոսներն էինք գաղտնալսում, իրենք` մերը: Դրա հետ կապված առանձնապես ջանքեր պետք չեն, կամ էս ներդրումն այդ խնդիրը բացարձակ չի լուծում, շատ ավելի հարմար ու հեշտ ձեւեր կան: Անիմաստ խոսակցություններ են, ու ուղղակի պետք է հասկանանք, թե ինչ ծավալներ են ու ինչ հաշվարկային հզորություններ են պետք գալու… Եթե իրենք կարողանում են դրոն թռցնել, ցանկացած հեռախոս գաղտնալսել, ինչների՞ն է պետք, կարող են կոնկրետ թիրախավորված մարդու տրաֆիկը հանել, Պեգասուսով հարձակումները, որ մենք փաստագրել ենք հսկայական քանակի, ում պետք է, կոնկրետ այդ մարդուն են թիրախային կոտրել: Այսպես թե այնպես, ամբողջ երկրի տրաֆիկը` ով ինչ յութուբ նայեց, ինչ ռիլ արեց, բոլորինը պահեն՝ դա անիմաստ հաշվարկային կարողություններ են, տեղ էլ չունեն՝ այդքան ինֆորմացիա պահեն:

– Իսկ հնարավո՞ր է, որ ադրբեջանցիները կարողանան, օրինակ, զրկել Հայաստանին ինտերնետից:

– Ոչ, որովհետեւ իրականում Հայաստանն այդտեղով չէ, որ պիտի ինտերնետ ստանա: Մենք մեծ տարողություններ ունենք, հիմա խոսքը, հակառակը՝ այլ բանի մասին է, Հայաստանի տարածք է մտնում մեծ ծավալով ինտերնետ եւ Իրանի տարածքով վերավաճառվում է: Մենք հիմա ավելի մեծ քանակի ինտերնետ ենք բերում, քան մեզ պետք է, եւ հետո դա վերավաճառում ենք՝ մոտ 90 տոկոս: Մենք ավելի շատ տարողունակություն ունենք. Նախիջեւանից ի՞նչ ինտերնետ պիտի գա, կապերը գալիս են հիմնականում ծովային ճանապարհներով․ մի կաբել գալիս է Իրանով, Հայաստան է մտնում, մյուս կաբելը Սեւ ծովով Եվրոպայի հետ է կապվում, գալիս մտնում է Վրաստանի տարածքով Հայաստան: Շատ ավելի մեծ, իրական մտահոգություն է, օրինակ, այդ Կովկասուս կապուղին, որն ադրբեջանցիներին է պատկանում, չնայած Վրաստանի տարածքում է: Այդտեղ ավելի հիմք ունենք խոսելու, քան այս հարցի շուրջ: Իրականում, ես սրա շուրջ բարձրացված աղմուկը հասկանում եմ, թե նաեւ ինչ է, բայցեւայնպես, շատ էլ լավ է՝ հիմա մենք ենք վաճառում իրենց: Ես՝ ինքս, ուզում եմ պարզել: Բայց այն, ինչ հրապարակային կա, ուղղակի ֆիզիկապես այդ կաբելը մեզ հետ չի էլ համակցվելու: Ընդհակառակը, ավելի շատ մտահոգվելու տեղ նախիջեւանցիներն ունեն, որ Հայաստանից իրենց ինտերնետ է մատակարարվելու՝ մոտավորապես այսպես է: