Փաշինյանը կարծիքով Հայաստանը մեծ ներուժ է տեսնում Ադրբեջանի հետ բնապահպանական ոլորտում համագործակցության համար։ Դրա հիմքն, ըստ նրա, ընդհանուր շահերի ոլորտներ ձևավորող և դրանով երկրներ միավորող բնապահպանությունն է։ Եվ այդ ոլորտում փոխկապակցվածությունը կարող է խթան ստանալ խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից հետո։ Սակայն դա հերթական ինքնախաբեությունն է: Կամ էլ դրա կեղծ լինելը գիտակցողի կողմից իրեն լսողներին հիմարի տեղ դնելը: Եթե, իհարկե, դիմացիները չեն պատկերացնում, թե որ տարածաշրջանում են գտնվում Հայաստանն ու Ադրբեջանը: Եվ ինչ է տեղի ունենում այդ երևույթի առնչությամբ մեզ հարևան տարածքում:

Իսկ տեղի են ունենում, բառիս բուն իմաստով, ջրային սառը պատերազմներ՝ անընդհատ մնալով իրական պատերազմի աղբյուրներ: Ներկայումս Թուրքիայի արևելյան մաս հանդիսացող այդ տարածքում (ժամանակին Մեծ Հայքն էր) սկիզբ առնող Եփրատ և Տիգրիս գետերն հոսում են Սիրիայի (Եփրատը) և Իրաքի (Տիգրիսը) տարածքներով և Իրաքի տարածքում միախառնվելով՝ թափվում են Պարսից ծոցը: Այդ երկու գետերի ավազանում, ըստ համացանցի, ջրային հիմնախնդիրները ներկայումս Մերձավոր Արևելքի ամենասուր աշխարհաքաղաքական և բնապահպանական մարտահրավերներից են: Լսո՞ւմ եք, «պարոն վարչապետ», աշխարհաքաղաքական և բնապահպանական մարտահրավերներ և ոչ թե շահեր միավորող: Իսկ ինչո՞ւ է ձեզ թվում, որ մեր դեպքում դրանք վերածվելու են համագործակցության հիմքի:

Վերջին տասնամյակներում գետերի հոսքն, ըստ ԱԲ-ի, նվազել է շուրջ 40%-ով: Դրա գլխավոր պատճառը Թուրքիայի կողմից իրականացվող Հարավարևելյան Անատոլիայի նախագիծն է (GAP): Թուրքիան գետերի վերին հոսանքներում կառուցել է 22 խոշոր ամբարտակ և 19 հիդրոէլեկտրակայան: Եփրատի վրա կառուցված Աթաթուրքի ջրամբարը և Տիգրիսի վրա գտնվող Իլիսու ամբարտակը թույլ են տալիս Անկարային գրեթե ամբողջությամբ վերահսկել և ըստ ցանկության սահմանափակել դեպի Սիրիա և Իրաք հոսող ջրի քանակը: Ջրի այսպիսի միակողմանի կուտակումը հաճախ օգտագործվում է որպես քաղաքական ճնշման գործիք հարևան երկրների դեմ: Եվ այս ամենը ես չեմ ասում, այլ արհեստական բանականությունը: Այն ԱԲ-ն, որի տվյալների կենտրոններից մեկը վերջերս է կառուցվել Հրազդանում:

Ավազանի երկրների (Թուրքիա, Սիրիա, Իրաք, Իրան) միջև չկա ջրի արդարացի բաշխման վերաբերյալ ընդհանուր, պարտադիր իրավական համաձայնագիր: Չեմ կարծում, թե այդպիսի պայմանագիր կկնքվի «կիրթ ու կառուցողական» Իլհամի հետ: Այն Իլհամի, ով բաց չի թողնում ձեզ ստորացնելու և հանցագործ անվանելու առիթը: Շարունակենք: Թուրքիան այս գետերը դիտարկում է ոչ թե որպես «միջազգային», այլ «տրանսսահմանային» ջրեր՝ պնդելով, որ իր սուվերեն իրավունքն է տնօրինել իր տարածքից սկիզբ առնող ռեսուրսները: Հաշվի առնելով, որ երկու գետերի ջրերի հիմնական մասը (Եփրատի 89%-ը և Տիգրիսի 51%-ը) գոյանում է Թուրքիայի տարածքում, այդ երկիրը համարում է, որ ջուրն իր ազգային հարստությունն է: Իսկ Իրաքն ու Սիրիան ամենախոցելին են՝ որպես ստորին հոսանքի երկրներ: Իրաքում ջրի ներհոսքը պատմական միջինի համեմատ երբեմն նվազում է մինչև 27%, ինչի հետևանքով այդ գետերի որոշ հատվածներ հնարավոր է լինում անցնել ոտքով: Կրկնեմ, Տիգրիսի ու Եփրատի պես հզոր ու ջրառատ գետերը կարելի կտրել անցնել առանց լուրջ թրջվելու:

Ջրի սուր դեֆիցիտի պատճառով Իրաքում և Սիրիայում հարյուր հազարավոր հեկտար մշակելի հողեր դուրս են մնացել շրջանառությունից, հայտնում է ԱԲ-ն: Ինչը, բնականաբար, պետք է առաջացներ պարենային անվտանգության խնդիրներ: Ու դա էլ ստիպել է հազարավոր գյուղացիների լքել իրենց տունն ու տեղը՝ լրացնելով սիրիական ու իրաքյան քաղաքների անտուն և ընչազուրկ բնակիչների բազմությունը: Հատկապես տասնամյակներ տևած պատերազմի շրջանում:

Ի դեպ, ՄԱԿ-ը 1997 թվականին ընդունել է «Միջազգային ջրահոսքերի ոչ նավագնացային օգտագործման տեսակների մասին» կոնվենցիան, որը պահանջում է ջրի արդարացի բաշխում և արգելում է հարևան երկրներին վնաս հասցնող նախագծերի իրականացումը: Թուրքիան դեմ է քվեարկել և չի վավերացրել այս կոնվենցիան, ինչը նրան ազատում է միջազգային իրավական պարտավորություններից: Դրանից առաջ (1987-ին) Թուրքիան և Սիրիան կնքել են ժամանակավոր համաձայնագիր, ըստ որի Թուրքիան պարտավորվում էր Եփրատով Սիրիային բաց թողնել վայրկյանում պատմական նվազագույնը՝ 500 խորանարդ մետր ջուր: Իսկ դրա 58%-ը Սիրիան իր հերթին պետք է փոխանցեր Իրաքին: Սակայն կլիմայական չորացման և Թուրքիայում նոր ամբարտակների գործարկման պատճառով Անկարան հաճախ չի պահպանում այս ցուցանիշը՝ պատճառաբանելով ջրի բնական պակասը:

Ինչ մնում է կոնկրետ Ադրբեջանին, ապա պատերազմում հաղթանակից հետո այդ երկիրն անընդհատ փորձում է իրենով անել Հայաստանը սնուցող՝ խմելու ջրի ակունքները: Ինչը, կարծում եմ, իրեն ամբողջությամբ կհաջողվի՝ եթե մի 5-10 տարի էլ մեր երկրի վարչապետի պաշտոնը զբաղեցնի Փաշինյանը: Իսկ թե ինչու է դրան ձգտում՝ պետք է որ գիտակցեն այդ անձի շրջապատը, ինչպես նաև գյուղական բնակչությունը: Չմոռանամ ասել, որ վերոնշյալ կոնվենցիային չեն միացել ո՛չ Հայաստանը և ո՛չ էլ Ադրբեջանը, չնայած այն օգուտ չի տվել ո՛չ Սիրիային և ո՛չ էլ Իրաքին: