Ամերիկահայ հայտնի նկարչի ուղին դյուրին չի եղել
Sat, 14 Nov 2026 21:00:14 +0400
Ջոն Ալթունը (1925-1969) ամերիկյան արվեստի 20-րդ դարի ամենանշանակալի դեմքերից է եղել։ Նրա կենսագրությունը մասամբ հնարավոր է վերականգնել նաեւ շնորհիվ մամուլի հրապարակումների։ Իհարկե, կարեւոր են նաեւ արխիվային նյութերն ու ժամանակակիցների հուշերը։ Հայազգի նկարիչը թողել է զգալի ժառանգություն՝ դառնալով հետպատերազմական Ամերիկայի մշակույթի երեւելի ներկայացուցիչներից մեկը։ Ծնվել է 1925 թվականին՝ Լոս Անջելեսում, Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած հայ գաղթականների ընտանիքում։ Հայրը նախապես կրել է Ալթունյան ազգանունը։ Սակայն հետագայում կրճատել է՝ դառնալով Ալթուն։ Ջոնի մոտ նկարչական կարողություններն ի հայտ են եկել դեռ մանուկ հասակից։ 9 տարեկան հասակում ստացել է առաջին մրցանակը։ Դպրոցական հաջողությունը նրան թույլ է տվել ուսանելու Օթիսի գեղարվեստի ինստիտուտում։ Երկրորդ աշխարհամարտի ժամանակ ծառայել է ամերիկյան ռազմական նավատորմում։ Պատերազմից հետո շարունակել է գեղարվեստական կրթությունը, ուսումնասիրել է գեղանկարչություն եւ կոմերցիոն նկարազարդում։ 1951 թվականին կայացել է նրա առաջին անհատական ցուցահանդեսը։ Որոշ ժամանակ աշխատել է Նյու Յորքում, ստեղծել նկարազարդումներ մի շարք պարբերականների համար։ Զուգահեռաբար միշտ փորձարկումներ է արել եւ աստիճանաբար ֆիգուրատիվից անցել վերացարկված գեղանկարչության։
Ալթունի՝ որպես արվեստագետի կայացման գործում մեծ է եղել Լոս Անջելեսի գեղարվեստական միջավայրը։ Համագործակցել է լուսանկարիչ Վիլյամ Քլեքսթոնի հետ, ձեւավորել ջազային ձայնասկավառակների դիմերեսներ։ Այս ոլորտում համագործակցել է Չեք Բեյքերի եւ Արթ Բլեյքի հետ։ Եղել է Ferus հայտնի պատկերասրահի հիմնադիրներից մեկը, որը բացվել է 1957 թվականին եւ մեծ ազդեցություն ունեցել ամերիկյան ժամանակակից արվեստի զարգացման վրա։ Հատկապես կարեւոր է Ալթունի Ocean Park (1962) շարքը։ Այն բաղկացած է 18 մեծադիր աբստրակտ կտավներից։ Ազատ գունային ձեւերը, անսովոր կոմպոզիցիաները եւ էքսպրեսիվ մաներան քննադատների մոտ միանշանակ արձագանքներ չեն առաջացրել։ Սակայն Ալթունի համար նույնիսկ քննադատություններն ապահովել են ճանաչում հատկապես կոլեկցիոներների շրջանում։ Զուգահեռաբար, ստեղծել է սատիրական աշխատանքներ՝ վերաիմաստավորելով գովազդային կերպարները։ Զբաղվել է նաեւ լիթոգրաֆիայով եւ գրաֆիկայով։
1966 թվականին բանաստեղծ Ռոբերտ Քրելիի հետ թողարկել է գեղարվեստա-պոետական About Women հավաքածուն։ Ալթունի կյանքն ուղեկցվել է ծանր հոգեբանական ճգնաժամերով։ Սկզբում՝ 60-ականների սկզբին, նա բուժում է անցել, իսկ կտավների մի մասն էլ վնասվել է։ Ocean Park-ից ամբողջապես մեզ հասել է վեց կամ յոթ կտավ։ Չնայած առողջական խնդիրներին, շարունակել է աշխատել ու ունենալ ցուցադրություններ։ Մահացել է 1969 թվականին, սրտի տագնապից՝ 43 տարեկանում։ Մահվանից հետո նրա թողած ժառանգության պահպանմանն օգնել են գործընկերները, հարազատները, թանգարանները։ 2014 թվականին Լոս Անջելեսի շրջանային թանգարանը կազմակերպել է նրա ստեղծագործությունների խոշոր ռետրոսպեկտիվ ցուցադրությունը։ Անմիջականորեն չի անդրադարձել հայկական թեմատիկային։ Սակայն հայկականությունը նրա կենսագրության մաս է եղել մշտապես։