Հարցազրույց Երեւանի մնջախաղի պետական թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար, Հայաստանի արվեստի վաստակավոր գործիչ Ժիրայր Դադասյանի հետ

– Օրերս Մնջախաղի թատրոնը Սանկտ Պետերբուրգում էր, հաճա՞խ եք հյուրախաղերով հանդես գալիս արտերկրում, ինչպե՞ս է ստացվել: Խոսենք նաեւ ներկայացման եւ հրավերի մասին:

– Մեր թատրոնը շատ է հրավերներ ստանում, միշտ գնում ենք եւ տարբեր փառատոների մասնակցում: Մի քանի պատճառ կա. առաջինը, որ թարգմանության խնդիր չունենք, քանի որ մնջախաղը հասկանալի է բոլորին։ Երկրորդը որակն է, որը մենք ունենք: Արդյունքում այդքան շատ հրավերներ ենք ստանում: Իսկ այս փառատոնը շարունակաբար կազմակերպում է Սանկտ Պետերբուրգի մնջախաղի պետական թատրոնը եւ միշտ հրավիրում է մեզ, վերջին շրջանում արդեն չորրորդ անգամն ենք մասնակցում: Մենք տարել էինք մի ներկայացում, որը բեմադրվել էր դեռ տարիներ առաջ, բայց երկար ժամանակ չէր խաղացվում։ Ներկայացումը Ժակ Պրեւերի բանաստեղծությունների մոտիվներով է եւ կոչվում է «Ինչպես նկարել թռչուն», որը շատ լավ ընդունվեց` ուղղակի փայլուն։ Շատ տպավորված էին, եւ ներկայացումից հետո շփումներ եղան հանդիսատեսի հետ: Այդ օրը նաեւ հայ համայնքն էր նախաձեռնել փոքրիկ ողջույն․ երեխաները հայկական պարեր պարեցին` ողջունելով ե՛ւ այդ փառատոնը, ե՛ւ մեզ: Շատ լավ օր էր, որոշակի լիցք ու ոգեւորություն տվեց։ Այդ կապերը, որ եղել են միշտ եւ շարունակվում են, մենք փորձում ենք պահպանել ու զարգացնել:

– Կարծիք կա, որ մնջախաղը քիչ հանդիսատես ունի եւ էլիտար արվեստ է՝ ինչպես օպերան, բալետը, ըստ այդմ` պոպուլյար չէ։ Ի՞նչ կասեք այդ մասին:

– Ըստ էության, մենք համարվում ենք կամերային թատրոն: Մեր դահլիճը 100 հանդիսատես ունի, սա է ընդունված քանակը: Այսինքն, մենք կարող ենք վաճառել 100 տոմս: Հանդիսատեսը կարող է լինել փոքրաթիվ, բայց սա հատուկ հանդիսատես է, մնջախաղը մտածող հանդիսատեսի համար է: Սա դեռ չի նշանակում, որ չունենք կատակերգական բնույթի կամ մանկական ներկայացումներ: Եթե մեզ հաջողվում է ամեն տարի գոնե մի նոր ներկայացում ունենալ, ապա այդ ներկայացումները միշտ «Արտավազդ» մրցանակ են ստանում՝ լավագույն պլաստիկ ժանրում: Սա նաեւ պայմանավորված է այն նրբությամբ, որ, մեծ հաշվով, մրցակիցներ չունենք: Ինձ համար մնջախաղն աշխարհի ամենագեղեցիկ արվեստն է, որովհետեւ ինքն անսպառ երեւակայություն է եւ թույլ է տալիս անել ամեն ինչ։ Այսինքն, եթե խոսքը որոշակի սահմանափակում է պարունակում իր ներսում, ապա շարժումն անսպառ հնարավորություններ է տալիս: Եվ մյուսը, որ շատ կարեւոր եմ համարում, այն է, որ մենք էլ ունենք խոսք, դա մարմնի լեզուն է, եւ այդ լեզուն աստվածային է, որը մեզ տրվում է Աստծուց` ի ծնե:

– Առավելագույնը 100 տոմս վաճառելով կարողանո՞ւմ եք թատրոնի խնդիրները հոգալ: Եվ լուծվե՞ց թատրոնի տարածքի, բեմի հարցը:

– Խնդիրներն անսպառ են: Մենք պետական թատրոն ենք, բնականաբար, պետական սուբսիդիա ստանում ենք, բայց դա բավարար չէ զարգանալու համար: Նախ, առաջին պայմանը տարածքն է, որը մենք չենք ունեցել երբեք: Տարածքը, որ տվել են մեր թատրոնին, շինարարությունը սկսվել եւ 7 տարի է՝ կանգ է առել: Դեռ թատրոնը՝ մի կողմ, բայց քաղաքի կենտրոնում՝ այգու մեջ մուտքը փակ է արդեն 7 տարի, շինարարական վիճակ է, եւ ոչ ոքի չի հուզում ու չի հետաքրքրում դա, ցավոք սրտի: Իրականում, շատ քիչ աշխատանք է մնացել, գործառնական հատվածը պատրաստ է, տեղակայվել ենք, բայց խաղում ենք տարբեր տեղերում: Հիմա խնդրել ենք` Թատերական ինստիտուտի ուսանողական բեմում ենք խաղում: Բայց ունենք նաեւ հատուկ ներկայացում՝ փարաջանովյան թեմայով, որը ստեղծված է ռեժիսորի չիրականացված կինոսցենարների՝ «Խոստովանություն» եւ «Արա Գեղեցիկ», հիման վրա, որը խաղում ենք հենց թանգարանի բակում, երբ եղանակը թույլ է տալիս։ Խաղում ենք շատ սահմանափակ հանդիսատեսի` 40 հոգու համար: Շատ բարդ է, մենք երկար տարիներ չենք ունեցել տարածք, բայց գոյատեւել ենք, որոշակի որակ ենք ապահովել, շրջագայել ենք շատ եւ մեր երկիրն ենք ներկայացրել աշխարհի տարբեր բեմերում, եթե թվարկեմ՝ մի 30-40, հաճախ վերադարձել ենք մրցանակներով: Բայց թատրոնը զարգացնելու համար այդքանը բավարար չէ, մենք հիմա ընդամենը փորձում ենք պահպանվել, իսկ զարգացնելու համար տարածք է պետք, պայմաններ են պետք: Օրինակ, ես ունեմ խուլ ու համրերի հատուկ կուրս, եւ այդ երեխաներն այս տարի ավարտում են, իրենց պայմաններ, տեղ է պետք՝ աշխատելու համար: Ես ծրագրել էի, որ թատրոնի շենք կունենանք, եւ իրենք առանձին ծրագիր կունենան եւ կներգրավվեն մեր ներկայացումներում, այսինքն` կընդլայնվենք: Բայց հիմա մենք փորձում ենք նվազագույնի վրա աշխատել եւ պահպանվել։ Սա է մեր հիմնական խնդիրը:

– Տասնամյակներ առաջ մենք արժեքներ կերտեցինք, ազատամարտ հաղթեցինք, արդյո՞ք մշակույթից հեռանալն է մեր այսօրվա հասարակության խնդիրների պատճառը:

– Խորհրդային շրջանում մենք ապրում էինք մի համակարգում, որը միակուսակցական, կոմունիստական հասարակարգ էր: Այսինքն, այլընտրանքային մտքի պակաս կար, եւ ժողովուրդը դրա կարիքն ուներ ու շատ հաճախ սպասում էր, թե գրողը, երաժիշտը, դերասանն ինչ միտք կասեն, որը շատ կարեւորում էր: Իսկ հիմա, երբ հարցնում են` ո՞ւր են մտավորականները, ինչո՞ւ չեն խոսում, ի պատասխան ասում եմ, որ այլընտրանքային միտք շատ կա այսօր, քանի որ թեւակոխել ենք ուրիշ դարաշրջան, երբ տարբեր կուսակցություններ են ի հայտ եկել` իրար հակադրվող, տարբեր մտքեր գեներացնող, եւ այդ խառնաշփոթի մեջ արդեն կորում է մտավորականին լսելու պահանջը: Ասում եմ, որ մտավորականներն իրենց տեղում են, որ էլի ստեղծագործում են, արժեքներ են տալիս, իսկ ինչ վերաբերում է իրենց խոսքին, դա ձեզ պետք չէ, որովհետեւ այնպես է ապականվել խոսքը քաղաքական գործիչների տարաբնույթ, բազմերանգ ու հախուռն ձեւակերպումների մեջ, որ մշակույթի գործչի խոսքը դարձել է պարզունակ ու անարժեք մի բան: Ամբողջ մեր պատմության ընթացքում մենք հպարտացել ենք մեր մշակույթով, որը ստեղծել է Եկեղեցին: Մեծ հաշվով, մեր մշակույթը վանական մշակույթ է: Կարեւոր դերակատարում է ունեցել գրերի գյուտը, որի արդյունքում է վերաձեւավորվել մեր մշակույթը՝ իբրեւ քրիստոնեական մշակույթ, եւ մեր բոլոր արժեքները ստեղծել են հոգեւորականները: Այդ ամենի առանցքում խոր հոգեւոր բովանդակություն կա, երբ ասում ենք` մեր մշակույթը, նկատի ունենք խոր հոգեւոր բովանդակությունը: Ցավոք, մենք այսօր լրջորեն չենք գնահատում եւ կրում այդ հոգեւոր մշակույթը: Դա պետք է կրես, որ շարունակվի: Հիմա մեր կրթական խնդիրն է շատ կարեւոր՝ այդ իմաստով: Ես այս վերջին տարիներին շատ ակտիվ եմ կրթական ոլորտում, որպեսզի կարողանանք երիտասարդներին պատրաստել եկող լավագույն տարիների համար, իսկ այդ տարիները, անխոս, պետք է լինեն: Ես վստահ եմ, որովհետեւ մեր պատմական հիշողությունը միշտ վերջին պահին է բռնկվում, եւ հույս ունեմ, որ դա տեղի կունենա: Իսկ երբ տեղի ունենա, մեզ մասնագետներ են պետք լինելու:

– Եթե խորհրդային տարիներին մեր արժեքները վիրավորեին եւ տրորեին` Ցեղասպանությունը, Եկեղեցին, Արարատ լեռը, մեծ ընդվզում կլիներ: Իսկ հիմա մեծամասնությունը լուռ է, անգամ ողջունում է: Ի՞նչ տեղի ունեցավ:

– Մենք սեփական պետության մեջ ապրելու ավանդույթ չունենք, եւ սա մեծագույն ցավ է, որ ես ուղղակի կարող եմ փաստել, որովհետեւ երեւում է: Մենք Խորհրդային Միության մեջ ենք ապրել, Օսմանյան կայսրության կամ Ռուսական կայսրության մեջ, փորձել ենք պահպանել մեր ինքնությունը, մեր տեսակը, եւ հանկարծ մեզ տրվել է սեփական պետություն ունենալու հնարավորություն: Այն ժամանակ մենք պայքարում էինք այդ խառնամբոխի մեջ մեր ինքնությունը պահելու համար, իսկ հիմա պայքարում ենք մեր պետության դեմ: Հիմա դու քո դեմ ես պայքարում, ոչնչացնում ես ինքդ քեզ: Դա է պատճառն այն իրականության, որը մենք ունենք այսօր: Այսինքն, հաղթանակած 90-ականների սերունդը եւ 2020-ականների այս վիճակը, որ լրիվ հակառակն է, հակապատկերը` 180 աստիճանով: Հաղթանակածի եւ պարտվողի հաջորդականություն: Դա գալիս է պետության՝ ավանդույթ չունենալուց, ժողովուրդը տեղյակ չէ, թե ինչ բան է պետությունը, հատկապես՝ ազգային պետությունը, ցավոք: Մենք դարեր շարունակ երազել ենք վերականգնել մեր պետականությունը, եւ հիմա, երբ այդ պետականությունը կա, արտաքին ամեն ինչ կա, բայց ներքին բովանդակությունը չկա: Ժողովուրդը, ազգը բավարար պատրաստ չեն դա ընկալելու, հատկապես ընկալելու, որ մենք հսկայական սփյուռք ունենք, որի հայացքն ուղղված է Հայաստանին: Իրենց համար առավել արժեքավորը Հայաստանում ստեղծված հայկական մշակույթն է:

– Արդյո՞ք այդ անկման մեջ ան­դառնալիության կետը չենք անցել` մեր արժեքները, ինքնությունը գիտակցելու առումով:

– Վստահ եմ, որ ոչ: Կարծում եմ, որ նոր սերունդն իր ասելիքը դեռ պետք է ասի: Շփվում եմ երիտասարդների հետ եւ տեսնում եմ, որ շատ խելացի աչքեր ունեցող սերունդ է, իրենք անպայման նորից ետ են բերելու արժեքները եւ շարունակելու են: Սա ինչ-որ զարմանալի ցիկլ է, մենք ընկել ենք մի մեծ անդունդի մեջ եւ հիմա այդ անդունդից դուրս գալու պրոցեսը պիտի սկսենք: Վստահ եմ, որ եկող սերունդը, այնուամենայնիվ, անելու է դա, որովհետեւ ես մեր ժողովրդի գենետիկ հիշողության վրա շատ վստահ եմ։ Մենք չենք կարող հուսահատվել:

– Իսկ ի՞նչ է անհրաժեշտ անել, որ նախ ունեցածը չկորցնենք եւ ունենանք արժեքներ գիտակցող վաղվա այդ սերունդը:

– Կրթությունն է այդ ճանապարհը: Մենք այնքան բաների միջով ենք անցել, այնքան բաներ ենք տեսել, որ, այնուամենայնիվ, այսօր շատ արագ փոփոխություններ ակնկալել չենք կարող: Մենք պետք է կարողանանք կրթել սերունդ, նույնիսկ՝ սերունդներ, որպեսզի կրթության արդյունքում այս երեխաները, որ վաղն արդեն կդառնան երկրի տերերը, իրենք հենված լինեն ճշմարիտ արժեքների վրա, այնպիսի արժեքների, որոնք մեզ նորից կվերադարձնեն արժանապատվության զգացողությունը եւ հայ լինելու հպարտությունը, որ մենք այս տեսակ ժողովուրդ ենք: Հիմա հաճախ հպարտանում ենք Արամ Խաչատրյանով, Վիկտոր Համբարձումյանով, Փարաջանովով, մյուսներով: Խորհրդային շրջանում հնարավորություններ ստեղծվել էին, որպեսզի ազգային մշակույթը զարգանար։ Այն ժամանակ Մոսկվան էր թույլ տալիս` կարող էր թույլ չտալ, իսկ հիմա դու ես տերը, ի՞նչն է քեզ խանգարում: Իհարկե, ինձ ամենից շատ անհանգստացնողն անվտանգության խնդիրն է մեր երկրում: Անշուշտ, մեր անվտանգությունն ունի ե՛ւ ֆիզիկական, ե՛ւ հոգեւոր բաղադրիչ: Հոգեւոր անվտանգություն՝ այն իմաստով, որ պահպանենք մեր Հայ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին, որին մենք պարտական ենք ազգովի։ Նպաստենք, որ այդ զարգացումը շարունակվի նաեւ Եկեղեցու այսօրվա իրականության մեջ։ Եկեղեցին անի իր անելիքը՝ շարունակելով դառնալ խնամակալը, հոգեւոր խնամակալը: