Հարցազրույց գրականագետ, արձակագիր Լիլիթ Արզումանյանի հետ

– Ինչպիսի՞ ընտրություն է լինելու հունիսի 7-ին` սովորակա՞ն, թե՞ ճակատագրական:

– Այս ընտրություններն ընդհանրապես նման չեն մյուս բոլոր ընտրություններին, որովհետեւ՝ առանց չափազանցության, մեր լինել-չլինելու, մեր գոյության խնդիրն է դրված: Ուղղակի սարսափելի վիճակի մեջ ենք: Կան մարդիկ, որոնք գիտակցում ու խենթանում են՝ ինչպես ես, կան մարդիկ, որոնք անտարբեր են, չեն պատկերացնում, եւ, իհարկե, կան մարդիկ էլ, որոնք, ցավոք սրտի, չեն ուզում որեւէ բան ընկալել, հասկանալ, մտածել: Բայց ընտրությունները շատ ծանր են լինելու, շատ ճակատագրական:

– Ինչո՞ւ, ինչպե՞ս եկանք կանգնեցինք Հայաստանի լինել-չլինելու ընտրության առաջ:

– Գիտե՞ք, թե ինչն է սարսափելին. անցյալ օրը մեր ղեկավարը, որի անունը սկզբունքորեն չեմ ուզում տալ, գոռում, ճվում էր ընտրարշավի ժամանակ, թե մարդիկ կան, որոնք ուզում են դառնալ վարչապետ, գլուխները պատերին են տալիս: Կամ՝ իր կարկառուն թիմակիցը հայտարարում է, թե կան մարդիկ, որ ուզում են զավթել իշխանությունը: Ուղղակի մնում ես ապուշ կտրած՝ ի՞նչ է նշանակում, այսինքն` էդ վարչապետի աթոռը դու սեփականաշնորհել ես այնպես, որ ով ուզի դառնալ վարչապետ, գլուխը պատո՞վ պիտի տա: Հասկանո՞ւմ եք, թե ինչ աննորմալ իրավիճակում ենք: Ընտրություն է, չէ՞, եւ մարդիկ պետք է գնան ընտրության: Իսկ ընտրությունն ինչի՞ համար է, որ ցանկացած մարդ կարող է դառնալ վարչապետ, եթե դու դառել ես, ուրիշ մեկն էլ կարող է դառնալ: Ի՞նչ է նշանակում` զավթում են. դու արդեն 8 տարի զավթել ես եւ հավերժ որոշել ես մնա՞լ:

– Ի՞նչ է դա` սպառնալի՞ք, ահաբեկչությո՞ւն, բռնապետի հոխորտա՞նք:

– Ի՞նչ է նշանակում` թույլ չենք տալու, ո՞նց կարելի է այդ ճանապարհով գնալ ընտրության: Ամեն ինչ անելու են, ամեն ինչ կարող ենք ենթադրել եւ սպասել, ես սարսափում եմ այդ գաղափարից:

– Հետեւողականորեն մոռացության են մատնում եւ ուրանում մեր արժեքներն ու խորհրդանիշները: Տեսնո՞ւմ եք ազգին ինքնությունից զրկելու եւ բույսի վերածելու միտում:

– Սա ինքնության կորուստ է, ոչ միայն հողի ու հայրենիքի, մենք հիմա կանգնած ենք դրա առաջ: Ես սարսափահար եմ լինում դրանց ամեն քայլից, ի՞նչ է նշանակում՝ Այբբենարանից հանել Մեսրոպ Մաշտոցի նկարը: Ավելի մեծ սրբապղծություն հնարավոր չէ պատկերացնել: Ի՞նչ է նշանակում` հայ ղեկավարը կասկածի տակ դնի Հայոց ցեղասպանությունը, ի՞նչ է նշանակում՝ հարձակում մեր դարավոր Եկեղեցու վրա: Եվ ամենասարսափելին այն է, որ երբ ինքը մի բան դուրս է տալիս, իր մանկամիտ թիմակիցները սկսում են դամ քաշել` ժողովրդական լեզվով ասած: Ավելի անհեթեթ ու զառանցագին բաներ են խոսում, թե Եկեղեցին չի տեղավորվում պետության մեր մոդելի մեջ: Եվ դեռ կան թերհաս ու մանկամիտ մարդիկ, որ ասում են, թե պայքարը ոչ թե Եկեղեցու դեմ է, այլ՝ կաթողիկոսի: Ո՞նց կարելի է այդ տարրական բաները չհասկանալ, որ սա պայքար է հայ ժողովրդի դեմ, մեր ինքնության, գոյատեւման, մեր ապագայի դեմ: Մեր հիշողությունն են վերացնում:

– Փաշինյանն ասում է` ինչո՞վ է Արցախը հայկական եղել: Իսկ ի՞նչ էին անում հազարամյակներ շարունակ հայերն Արցախում` չէի՞ն ապրում, չէի՞ն ստեղծում:

– Ախր, տրամաբանական, նորմալ պատասխան զառանցանքին հնարավոր չէ տալ: Երբ լսում ես, թե ինչ է ասում, կորցնում ես հավասարակշռությունդ: Ի՞նչ է նշանակում` ինչո՞վ է մերը. Ամարասով, Գանձասարով, Դադիվանքով, բնակչությամբ, դարավոր կեցությամբ: Դա ի՞նչ ասելու բան է: Եթե ինքը հիշողություն չունի, նշանակում է՝ ամբողջ ա՞զգը չունի: Գնացել էիր Արցախ, գոռում էիր` Արցախը Հայաստան է, ասում էիր` Շուշին մեր պաշտպանական ամրոցն է: Ես չգիտեմ՝ կա՞ սրա պես կերպար աշխարհում, որն այսօր մի բան ասի, իսկ մի քանի օր հետո՝ բացարձակապես հակադիր բան: Հնարավոր չէ պատկերացնել, մարդկային որեւէ տրամաբանության սահմաններում չի տեղավորվում:

– Կառավարության նոր հայեցակարգում գրել են` խրախուսել այն ստեղծագործությունները, որոնք պատերազմի կոչ չեն պարունակում, չեն բորբոքում վրեժ, արգելել այդպիսիները: Մեր մշակույթում կա՞ն նման ստեղծագործություններ: Սրանով չե՞ն արգելելու հայրենասիրական ցանկացած գործ:

– Երբեւէ չենք ունեցել նման ստեղծագործություններ: Գրականության մեջ եղել է մեր անցած պատմական ուղին` ինչպես «Վարդանանքը», որ գրվել է պատերազմի ժամանակ ոգին բարձրացնելու համար: Հիմա ի՞նչ՝ ուրանա՞նք մեր պատմությունը: Այսինքն, մեր ժողովրդին վերածում են մանկուրտի` հիշողությունը կորցրած բույսի: Ի՞նչ է նշանակում` իրական եւ ոչ իրական Հայաստան, դա ի՞նչ զառանցանք է: Կարո՞ղ են բացատրել, թե որն է իրական Հայաստանը: Ոչ մի կերպ չես կարող բացատրել: Ես ունակ չեմ հասկանալ, ընկալել այն, ինչ այսօր կատարվում է մեր հայրենիքում՝ կառավարական մակարդակով: Այսօր մեր պետական գաղափարախոսությունը դեմ է հայրենիքի գաղափարին, հայ մշակույթին, պատմությանը, սիմվոլներին, հայկականության ամեն ինչի:

– Կարո՞ղ ենք ասել, որ սրանք 2018-ին եկան՝ ծրագրված իրագործելու մեր ինքնության ու պատմական ներկայության ոչնչացումը:

– Շատ բարդ է պատասխանելը, որովհետեւ մենք մեր մեղքն ունենք այս ամբողջի մեջ: Ես նա չեմ, որ ամբողջը բարդում է մեկ անձի վրա, թեպետ մեկ անձը մեծ նշանակություն ունի, եթե հատկապես վարչապետ կամ նախագահ է: Պետք չէր նախկինում կուլ գնալ, լռել, երբ անարդարություն էինք տեսնում, պետք էր խոսել: Այդ առումով խիղճս հանգիստ է, որովհետեւ անկախության 30 տարիներին անընդհատ գրել եմ. իմ մեջ կար այն վախը, որ մենք սխալ ենք ապրում: Հիշում եմ․ գնացել էինք Արեւմտյան Հայաստան, մեր խումբն ասում էր` մի օր ետ ենք բերելու այս հողերը: Ես ցավով մտածում էի` նախ պահենք մեր Արցախը, հետո խոսենք մնացածի մասին: Որովհետեւ այնպես, ինչպես մենք էինք ապրում, դժվար էր ընկալել, որ պահելու ենք: Մենք սխալ ապրեցինք նախ կրթության առումով. 30 տարի այս ժողովրդին պետականորեն դեգրադացրինք: Միայն 8 հոդված ունեմ՝ հեռուստատեսության դեմ գրված: Հեռուստատեսություն, որն առանցքային դեր պետք է խաղար նոր ձեւավորվող երկրում, զբաղված էր ժողովրդին դեգրադացնելով տխմարագույն հաղորդումներով, վատ հայերենով, տխմար սերիալներով: Եվ արդյունքն այսօր տեսնում ենք: Եթե ես այսօր մտահոգվում, ընդվզում եմ, չեմ հասկանում այն մարդկանց, ովքեր պաշտպանում են այս իշխանություններին․ սա միայն ու միայն կրթության պակաս է: Տատս մի խոսք ուներ, ասում էր՝ նախկին բիբարներն ենք ուտում: Հիմա էն բիբարներն ենք ուտում, էն ցավը, որ մենք տգետ սարքեցինք մեր ժողովրդին: Այսօր մենք առաջնահերթ այդ խնդիրն ունենք, որ սրանցից ազատվելուց հետո պետք է շատ լուրջ ուշադրություն դարձնենք կրթության համակարգին:
Իսկ ի՞նչ կատարվեց 18-ին: Կար դժգոհություն` դա անարդարությունն էր, սոցիալական անհավասարությունը, իշխանությունների դեմ դրա ընդվզումը: Ու հանկարծ հայտնվեց սա, թե ոնց հայտնվեց՝ բոլորիս համար անհասկանալի էր: Ընդդիմադիր պատգամավոր էր, որ ականջահաճո ճառեր էր ասում: Որ Արցախը մերն է, Հայաստանը Նորավանքն է, Վանն է, Մուշն է եւ այլն: Այսինքն՝ այն, ինչ ուզում էինք լսել: Եվ մենք կարծում էինք, որ եկել է ճշմարտության, ամրության ինչ-որ ջահակիր: Ժողովուրդը խաբվեց, եւ աբսուրդն այն է, որ մնում է խաբված մինչեւ հիմա: Մենք չհասկացանք, թե մեզ հետ ինչ կատարվեց: Իսկ ի՞նչ կատարվեց Ուկրաինայում. 2 եղբայր ժողովուրդ, եւ հանկարծ ուկրաինացին ատեց ռուսին: Սարքովի, դրսից բերված գաղափարախոսություն էր: Ամենաողբերգականն այն է, որ նայում ես պատմության ընթացքին, փաստորեն, ժողովուրդն ընդամենը ֆիլմի մասսովկա է, ոնց ուզեն` կպտտեցնեն, ինչպես այսօր կան մարդիկ, որ ասում են` ես չեմ գնալու ընտրության, մեկ ա՝ ամեն ինչ որոշված ա: Այդպես դու քեզ դարձնում ես զրո, ասում ես` ես ոչինչ եմ: Լինելով ՀՀ քաղաքացի` չես օգտվում քո ընտրելու իրավունքից: Այդքան տափակ, այդքան անուղեղ կարելի՞ է լինել:

– Սրանք հետեւանք են անկրթությա՞ն, քաղաքական ու պետական անկարողությա՞ն: Մշակույթ, գրականություն, արժեհամակարգ ունեցող ազգը չպետք է 8 տարի հանդուրժեր սրանց:

– Մինչեւ հիմա էլ կան հանդուրժողներ: Սա նորօրյա աղանդ է, ինձ համար մեծ ցավ է, որ մեր ժողովրդի մեջ այդ մտածողությամբ մարդիկ կան: Եթե մենք վերջապես ազատվենք այս ամոթալի, անպատվաբեր, խայտառակ իշխանությունից, կասենք, որ ընդամենը մի լավ բան եղավ այս տարիների ընթացքում, երեւաց` ով ով է: Տեսեք․ կա Գրողների միություն, որը գրողների միասնական ձայնն է, այս դեպքում ի՞նչ արժի այդ ձայնը՝ ոչինչ: Միությունն ունի 300-400 անդամ, այսքան բան կատարվեց մեզ հետ, պարտություն, երիտասարդների դրեցինք հողը, Այբբենարանից հանեցին Մաշտոցի նկարը, ցեղասպանությունը դրեցին կասկածի տակ, Եկեղեցու վրա հարձակվեցին, Գրողների միությունը ծպտուն չհանեց։ Դա ողբերգություն չէ՞: Հիմա ինձ ասեք` ինչի՞ համար է այդ Գրողների միությունը, ո՞ւմ համար է: Եթե հաշվենք, թե ովքեր են գրողներից ցավում ու գժվում, երեւի 10 հոգի չենք հաշվի: Սա ես համարում եմ ազգային ողբերգություն: Չե՞ն հասկանում, թե՞ վախենում են: Երկու դեպքում էլ անտանելի է, մեղադրելի: Էլ չեմ ասում, որ կան գրողներ, որոնք բացահայտ այս ամենի կողմնակիցն են: Դե բացատրիր՝ պե՞տք է այդ գրականությունը մեզ։ Պետք չէ: Ու եթե այսօր ժողովուրդն արհամարհում է այդ գրականությունը, գրողին, շա՛տ լավ է անում: Իրենք հարամում են հայ գրականությունը, ներկա, ժամանակակից գրականությունը:

– Ի՞նչ պետք է անեն ընդդիմությունը եւ ժողովուրդը, որ հունիսի 7-ին արդյունքի հասնենք:

– Դժվարանում եմ ասել: Ովքեր այդ աղանդով տառապում են, իմ խորին համոզմամբ, դրանց այլեւս որեւէ բան բացատրել հնարավոր չէ: Դրանք արդեն հիմնավոր ավլած ուղեղներ են, որոնք չեն ուզում մտածել: Ես հարեւան ունեմ, ինչ ասում եմ, ասում է` ի՞նչ գիտես: Մի մասն էլ անտարբեր է, եւ ամենասարսափելին դրանք են: Կան մարդիկ, որոնք չեն սարսափում այն գաղափարից, որ կարող է 300 հազար ադրբեջանցի մտնի Հայաստան: Ես հանգիստ ապրել եմ` օրհնելով մեր հայ տղամարդկանց, որովհետեւ ամբողջ կյանքում մենակ, ազատ, որ ժամն էլ լինի, թատրոնից, կինոյից տուն եմ եկել` առանց մտահոգվելու: Եթե կան մեր ազգի մեջ մարդիկ, որոնք դրա մասին չեն մտածում, չեն անհանգստանում, ես չեմ կարող դրանց ո՛չ հայ համարել, ո՛չ էլ մարդ ընդհանրապես: Իսկ ընդդիմությանն այսօր մնում է միայն համոզել, որ ընտրության գնալը պարտադիր է, որովհետեւ իրոք ճակատագրական իրավիճակում ենք, չգիտեմ էլ ինչ ձեւով՝ պետք է խնդրել, համոզել մեր հասարակությանը, որ գնան ընտրության, որովհետեւ մեր հայրենիքը փրկել է պետք՝ բառի բուն իմաստով:

– Տեսնո՞ւմ եք փրկվելու հնարավորություն, հույս:

– Նայած օր: Օր կա, որ լսում եմ ժողովրդին, հուսադրվում եմ, օր էլ կա, որ այնպիսի ապուշ բաներ եմ լսում էլի նույն ժողովրդից, որ հուսահատվում եմ: Ես միայն մի բան գիտեմ․ դարերով ապրել ենք, եւ չի կարող պատահել, որ մի հատ չմարդ, անհասկանալի ինչ-որ երեւույթ հանկարծ վերացնի հայ ժողովրդին: Ապրելու ենք: Ես մեր պատմությանն եմ ապավինում: Սարսափելին այն է, որ այսօր մենք կռվում ենք ոչ թե թշնամու դեմ, այլ՝ սեփական իշխանության: Պարզապես խնդրում եմ այն մարդկանց, ովքեր պետք է իրեն ընտրեն, թող կարդան իր գիրքը, հետո որոշեն: