Հարցազրույց Ցեղասպանության զոհերի եւ նրանց իրավահաջորդների շահերի պաշտպանության միության փոխնախագահ, պրոֆեսոր Ավետիս Սադոյանի հետ (Գերմանիա, Բեռլին)։

– ՀՀ կառավարության 2026-2031 թթ․ ծրագրում նշված է՝ խաղաղության պայմաններում վերաիմաստավորել Հայաստան-սփյուռք գործակցությունը, այդ թվում՝ մասնագիտական հայրենադարձության խթանում, համահայկական ցանցերի, սփյուռքի կրթօջախներին ուղղված հայաստանյան ծրագրերի ընդլայնում եւ այլն։ Հավատա՞նք սփյուռքի հետ հարաբերությունները պատմականորեն ամենախայտառակ նիշի իջեցրած փաշինյանական ռեժիմի հռչակած նպատակներին։

– Նախ ընդունենք, որ սփյուռքն այլեւս նախկինը չէ, չունի նախկին քաղաքական լուրջ ազդեցությունը՝ Մերձավոր Արեւելքում հզոր հայկական գործոնով պայմանավորված։ Մեզ հետ հաշվի էին նստում, քանի որ կար Սիրիայի, Լիբանանի, Պաղեստինի մեծաքանակ եւ տեղում որոշումների վրա ազդեցություն ունեցող հայ համայնք, որը պատերազմների պայմաններում սակավացավ։ Մյուս կողմից, փոխվել է նաեւ ՀՀ պետությունը ներկայացնող քաղաքական մեծամասնությունը։ Մեզ համար լուրջ հարց է, թե արդյո՞ք հունիսի ընտրություններն անցել են ազատ եւ արդար, դրանք արտացոլո՞ւմ են հայ ազգի՝ որպես ամբողջության եւ ՀՀ տարածքում ապրող հայ բնակչության ցանկությունների եւ սպասումների իրական պատկերը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ վերջին ժամանակներում փոքր պետությունները դադարել են իրենց ընտրած ժողովուրդների շահերից գործել, իրենց ընտրողներին ներկայացնել, այլ դարձել են յուրօրինակ գործիք մեծ պետությունների ձեռքին՝ օտարի շահերը, գերտերությունների ցանկություններն իրենց ընտրողների վզին փաթաթելու համար։ Սփյուռքը պիտի կարողանա գիտակցել իր նոր դերը եւ օգնել ՀՀ իշխանությանը՝ դուրս գալու հակազգային, հայասպան թմբիրից։ Վերադառնալով Ձեր հարցին՝ նման հայտարարություններին պետք է մոտենալ ոչ թե հավատով, այլ հաշվի առնելով կառավարության՝ նախկինում վարած քաղաքականությունը։ Եթե իշխանությունը տարիներ շարունակ սփյուռքի հետ հարաբերություններում առաջնորդվել է ոչ թե համազգային համագործակցության, այլ բաժանարար գծեր քաշելու, վստահությունը խարխլելու եւ տարբեր հայկական կառույցների ձայնն անտեսելու քաղաքականությամբ, ապա միայն ծրագրային գեղեցիկ ձեւակերպումները բավարար չեն այդ վստահությունը վերականգնելու համար։ Ի՞նչ կարելի է սպասել մի կառավարությունից, որն առայսօր չի ընդունում հայերի ցեղասպանությունն Արցախում, որը տեղի ունեցավ իրենց աչքի առաջ՝ 2023 թվին։ Սփյուռքի հետ հարաբերությունները հնարավոր չէ վերաիմաստավորել հայտարարություններով կամ հնգամյա ծրագրի վերնագրերով։ Դրա համար անհրաժեշտ է նախ ընդունել նախկին սխալները, դադարեցնել սփյուռքի նկատմամբ ընտրովի ու քաղաքականապես պայմանավորված մոտեցումները, հարգել համահայկական կառույցների ինքնուրույնությունը եւ վերականգնել Հայաստանի ու սփյուռքի միջեւ փոխադարձ վստահության մթնոլորտը։ Մասնագիտական հայրենադարձությունը, համահայկական ցանցերի զարգացումը, սփյուռքի կրթօջախների աջակցությունը եւ նմանատիպ նախաձեռնությունները, իհարկե, կարեւոր ուղղություններ են։ Սակայն դրանք կարող են հաջողել միայն այն դեպքում, եթե դրանց հիմքում լինի ոչ թե քարոզչական նպատակահարմարություն, այլ իրական պետական ռազմավարություն, հետեւողական աշխատանք եւ սփյուռքի հետ հավասար, հարգալից գործընկերություն։ Ուստի այսօր հարցը ոչ թե այն է՝ հավատալ կառավարության հռչակած նպատակներին, թե ոչ, այլ այն, թե արդյո՞ք իշխանությունը պատրաստ է գործով ապացուցել, որ փոխել է իր վերաբերմունքը սփյուռքի նկատմամբ։ Մինչ այդ ապացույցներ չկան, բնական է, որ սփյուռքի մեծ հատվածը նման խոստումներին վերաբերվում է զգուշավորությամբ, անվստահությամբ եւ հիմնավորված կասկածով։

– Այո, նաեւ նկատի առնելով այն, որ հայկական գաղթօջախներից հնչող եկեղացապաշտպան, արցախապաշտպան հայտարարությունները, նախաձեռնությունները սվիններով է ընդունում ՀՀ ղեկավարությունը։

– Արձանագրենք, որ աշխարհասփյուռ հայկական կրթօջախներին ուղղված ծրագրերի ընդլայնումը կարող է իրագործելի լինել միայն մեկ կարեւոր նախապայմանով՝ Հայաստանի իշխանության եւ սփյուռքի միջեւ պետք է գոյություն ունենա վստահություն, փոխադարձ հարգանք, համազգային օրակարգի շուրջ նվազագույն համաձայնություն։ Այսօր, ցավոք, այդ հիմքը խիստ խարխլված է։ Հայկական կրթօջախները սփյուռքում միայն լեզու կամ գրականություն դասավանդող հաստատություններ չեն, այլ ազգային ինքնության պահպանման, Հայոց պատմության, Հայ առաքելական եկեղեցու, Արցախի հարցի, ցեղասպանության հիշողության եւ հայապահպանության առանցքային կենտրոններ են։ Եթե ՀՀ գործող իշխանությունը սվիններով է ընդունում գաղթօջախներից հնչող եկեղեցապաշտպան, արցախապաշտպան կամ համազգային բնույթի հայտարարությունները, ապա դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարող է նույն իշխանությունը վստահելի գործընկեր դառնալ այդ կրթօջախների համար։ Խնդիրը միայն ֆինանսավորումը կամ ծրագրերի քանակը չէ։ Կարելի է թղթի վրա գրել տասնյակ նախաձեռնություններ, դասընթացներ ու այցեր, մշակութային փոխանակումներ կազմակերպել, սակայն եթե դրանց հիմքում չկա ազգային միասնական տեսլական, ապա այդ ամենը կմնա ձեւականության մակարդակում։ Սփյուռքի կրթական համակարգը չի կարող ծառայել որեւէ իշխանության կարճաժամկետ քարոզչական նպատակներին․ այն պետք է ծառայի հայապահպանությանը, ազգային արժանապատվությանը եւ պատմական հիշողության շարունակականությանը։ Նման ծրագրերի ընդլայնումը կախված է ոչ այնքան վարչական կարողություններից, որքան քաղաքական կամքից։ Եթե իշխանությունը շարունակելու է սփյուռքի հետ խոսել վերեւից, անտեսել նրա մտահոգությունները, մերժել Արցախի եւ Եկեղեցու վերաբերյալ համազգային օրակարգը, ապա այդ ծրագրերը չեն կարող ունենալ իրական բովանդակություն եւ արդյունավետություն։ Լավագույն դեպքում կմնան որպես պաշտոնական փաստաթղթերի գեղեցիկ ձեւակերպումներ, վատագույն դեպքում՝ որպես սփյուռքի կրթական դաշտի նկատմամբ քաղաքական վերահսկողություն հաստատելու փորձ։ Ուստի նման ծրագրերը կարող են իրագործելի լինել միայն այն դեպքում, երբ Հայաստանի իշխանությունը դադարի սփյուռքին վերաբերվել որպես իրեն անհարմար քննադատական հարթակի եւ սկսի տեսնել այն որպես համազգային ուժ, որի հետ պետք է խոսել ազնիվ, բաց եւ հարգալից լեզվով։ Առանց դրա՝ կրթօջախներին ուղղված ցանկացած նախաձեռնություն դատապարտված է անվստահության, դիմադրության եւ սահմանափակ ազդեցության։

– Ինչպե՞ս կարող են սփյուռքի հայկական կառույցները վերականգնել իրենց երբեմնի ազդեցիկությունը, ապա եւ՝ կանխել Հայաստանում տեղի ունեցող ապօրինությունները, Վեհափառի դեմ մոլեռանդ արշավը եւ այլն։

– Սփյուռք-մայր հայրենիք հարաբերությունների վերաիմաստավորումը չպետք է ընկալվի միայն որպես Հայաստանի իշխանության նախաձեռնած կամ վերահսկած գործընթաց։ Հակառակը՝ եթե Հայաստանում պետական իշխանությունը շեղվում է ազգային, եկեղեցական եւ իրավական հիմքերից, ապա սփյուռքի դերը պետք է դառնա ավելի կազմակերպված, ավելի նպատակային ու ազդեցիկ։ Սփյուռքը չպետք է սպասի, որ իրեն «հրավիրեն» մասնակցելու համազգային օրակարգին․ նա՝ ինքն է այդ օրակարգի կրողներից մեկը։ Առաջին հերթին սփյուռքը պետք է վերականգնի իր ներքին կազմակերպվածությունը։ Տարբեր երկրներում գործող հայկական կառույցները հաճախ հանդես են գալիս առանձին-առանձին, երբեմն՝ մասնատված օրակարգերով, եւ նրանց ձայնը թուլանում է։ Անհրաժեշտ է ձեւավորել համահայկական համակարգված ճակատ՝ եկեղեցական, կրթական, մշակութային, իրավական, երիտասարդական, մասնագիտական եւ լոբբիստական կառույցների մասնակցությամբ։ Միայն միասնական, հստակ ձեւակերպված եւ շարունակական գործողություններով կարելի է վերականգնել այն ազդեցիկությունը, որ սփյուռքը նախկինում ուներ միջազգային հարթակներում։ Երկրորդ․ ճնշումը պետք է լինի ոչ թե զգացմունքային պոռթկումների, այլ ինստիտուցիոնալ աշխատանքի միջոցով։ Սփյուռքի կառույցները պետք է հետեւողականորեն աշխատեն իրենց բնակության երկրների խորհրդարանների, կառավարությունների, մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կառույցների, եկեղեցական եւ միջեկեղեցական հարթակների, համալսարանների, լրատվամիջոցների եւ միջազգային կազմակերպությունների հետ։ Եթե Հայաստանում տեղի են ունենում իրավունքի խախտումներ, քաղաքական հետապնդումներ, Հայ առաքելական եկեղեցու եւ Վեհափառ հայրապետի դեմ պետական մակարդակով արշավ, ապա դա պետք է փաստագրվի, թարգմանվի, ներկայացվի եւ դարձվի միջազգային քննարկման առարկա։ Երրորդ․ սփյուռքը պետք է վերագտնի իր բարոյական հեղինակությունը ոչ միայն հայտարարություններով, այլ նաեւ՝ պատասխանատվությամբ։ Պետք է հստակ ասել, որ սփյուռքի նպատակը Հայաստանը թուլացնելը չէ, այլ Հայաստանի պետականության առողջացումը, ազգային ինստիտուտների պաշտպանությունը եւ հայ ժողովրդի իրավունքների վերականգնումը։ Քննադատությունը պետք է լինի սկզբունքային, փաստարկված եւ հայակենտրոն։ Այն չպետք է վերածվի անձնական վիրավորանքների կամ պատահական արձագանքների, այլ պետք է ունենա քաղաքական, իրավական եւ բարոյական հստակ հիմք։ Չորրորդ․ կարեւոր է տեղեկատվական դաշտի կազմակերպումը։ Այսօր Հայաստանի իշխանությունը փորձում է սփյուռքի քննադատությունը ներկայացնել որպես արտաքին միջամտություն կամ հին կառույցների դիմադրություն։ Դրան պետք է հակադրել ժամանակակից, մասնագիտական եւ բազմալեզու հաղորդակցություն։ Պետք է միջազգային մամուլում, սոցհարթակներում, փորձագիտական կենտրոններում եւ քաղաքական շրջանակներում հետեւողականորեն բացատրել, թե ինչ է տեղի ունենում Հայաստանում, ինչու է դա վտանգավոր ամբողջ ազգային համակարգի համար։ Հինգերորդ․ սփյուռքը պետք է օգտագործի իր մասնագիտական ներուժը։ Իրավաբանները կարող են պատրաստել զեկույցներ, փորձագետները՝ քաղաքական վերլուծություններ, լրագրողները՝ միջազգային հրապարակումներ, գիտնականները՝ ակադեմիական գնահատական տալ, գործարարները՝ աջակցել անկախ ազգային նախաձեռնություններին, երիտասարդական կառույցները՝ ստեղծել նոր հաղորդակցության եւ համախմբման հարթակներ։ Ճնշումն արդյունավետ է դառնում այն ժամանակ, երբ այն հիմնված է ոչ միայն բողոքի, այլ նաեւ կարողության, գիտելիքի եւ կազմակերպված աշխատանքի վրա։ Եվ վերջապես՝ սփյուռքը պետք է հստակ գծի կարմիր գծերը։ Հայ առաքելական եկեղեցու, Արցախի հայության իրավունքների, ազգային հիշողության, ցեղասպանության փաստի, պետականության եւ հայ ինքնության դեմ ուղղված որեւէ քաղաքականություն չի կարող դիտվել որպես սովորական ներքաղաքական վեճ։ Եթե իշխանությունը չի ընդունում կամ չի պաշտպանում հայ ժողովրդի կենսական հարցերը, այդ թվում՝ 2023-ին Արցախի հայության դեմ իրականացված բռնագաղթն ու ողբերգությունը, ապա սփյուռքը պարտավոր է բարձրաձայնել այդ մասին ամենուր՝ Երեւանից մինչեւ Վաշինգտոն, Փարիզ եւ Բուենոս Այրես։ Սփյուռքի ազդեցիկության վերականգնումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ այն դադարի լինել արձագանքող եւ դառնա նախաձեռնող, կազմակերպված եւ համազգային պատասխանատվություն կրող գործոն։ Սփյուռքը պետք է ոչ թե խնդրի, որ իրեն լսեն, այլ ստեղծի այնպիսի քաղաքական, տեղեկատվական եւ բարոյական ճնշում, որ հայրենիքում որեւէ իշխանություն չկարողանա անտեսել համազգային կամքը եւ հայ ժողովրդի պատմական իրավունքները։