Սուրեն Սուրենյանցը գրում է․

««Խաղաղության» վերսալյան մոդելը՝ տնտեսական դրսևորմամբ

Այս տարվա հունվար-հունիս ամիսներին Ադրբեջանից Հայաստան արտահանվել է 17 մլն 128,64 հազար ԱՄՆ դոլարի արտադրանք։ Ըստ ադրբեջանական պետական մաքսային կոմիտեի և APA գործակալության տվյալների՝ այդ ծավալը կազմել է Ադրբեջանի ընդհանուր արտահանման մոտ 0,10 տոկոսը։

Առաջին հայացքից սա սովորական վիճակագրական ցուցանիշ է։ Սակայն այն արտացոլում է շատ ավելի խորքային քաղաքական և տնտեսական իրողություններ։
Նույն ժամանակահատվածում Հայաստանից Ադրբեջան մեկ դոլարի արտադրանք անգամ չի արտահանվել։ Արդյունքում երկկողմ առևտրային հաշվեկշիռն ամբողջությամբ գտնվում է Ադրբեջանի օգտին։

Արտահանվող ապրանքների հիմնական մասը նավթամթերքներ (վառելիք) և պլաստմասե շինանյութեր են։ Տվյալները վկայում են աճի միտումի մասին (առաջին եռամսյակում՝ մոտ 5,8 մլն դոլար)։ Հայաստանի ընդհանուր ներմուծման ծավալի (տարեկան մոտ 12,8 մլրդ դոլար) համեմատությամբ սա դեռ փոքր մասնաբաժին է, սակայն խիստ միակողմանի բնույթ ունի։

Անցյալ տարվա վերջին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում էր, որ հույս ունի՝ մոտ ապագայում Ադրբեջանը նույնպես կսկսի ներմուծել հայկական արտադրանք։ Փաշինյանը և էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը առաջին վառելիքի մատակարարումը ներկայացրել էին որպես «խաղաղության առաջին քայլ» և «պատերազմի փոխարեն բիզնես վարելու» օրինակ։ Սակայն այդ ակնկալիքը մինչ օրս չի իրականացել։ Փաստերը հակառակն են ցույց տալիս՝ Հայաստանը ներմուծում է ադրբեջանական ապրանքներ, մինչդեռ հայկական արտադրողների համար ադրբեջանական շուկան շարունակում է փակ մնալ։
Այս պատկերը դժվար է ներկայացնել որպես ապաշրջափակման կամ խաղաղության ինստիտուցիոնալացման հաջողված օրինակ։

Իրական տնտեսական համագործակցությունը ենթադրում է փոխադարձություն, հավասար հնարավորություններ և երկուստեք շահավետ պայմաններ։ Երբ մի կողմը միայն վաճառում է, իսկ մյուսը՝ միայն գնում, ձևավորվում է ոչ թե գործընկերային հարաբերություն, այլ հավասարակշռության խախտում, որը ժամանակի ընթացքում կարող է վերածվել տնտեսական կախվածության։

Այսպիսով, գործ ունենք ոչ այնքան տնտեսական համագործակցության, որքան անհավասար ստատուս-քվոյի հետ, որտեղ տնտեսական առավելությունն ամբողջությամբ կենտրոնացած է մեկ կողմի ձեռքում։

«Վերսալյան մոդել» անալոգիան այստեղ մասամբ տեղին է. եթե խաղաղությունը հանգեցնում է միակողմանի օգուտների և կախվածության, ապա այն երկարաժամկետ կայուն չի լինի։

Եթե այս միտումը պահպանվի, ապա «խաղաղության դիվիդենտները» կստանա Ադրբեջանը, իսկ Հայաստանը կկրի դրա տնտեսական և անվտանգային հետևանքները։ Իրական խաղաղությունը հիմնված է փոխադարձության, հավասարության և փոխշահավետ համագործակցության վրա։ Հակառակ դեպքում այն վերածվում է ոչ թե կայունության, այլ նոր կախվածությունների ձևավորման մեխանիզմի։

Ներկա իրողությունը ցույց է տալիս, որ «նորմալացումը» դեռևս շատ սահմանափակ է։ Եթե խաղաղության պայմանագիրը վավերացվի, սահմանները բացվեն և կողմերը համաձայնության գան փոխադարձ առևտրի մեխանիզմների շուրջ, ապա հնարավոր կլինի խոսել իսկական տնտեսական համագործակցության մասին։

Մինչ այդ՝ միակողմանի առևտուրը մնում է ռիսկային և անհավասարակշռված»: