«Հրապարակ»․ Կարծես 19-րդ դարի հետազոտող լինեմ` այդ ամբողջ բեռն իմ եւ մի քանի մարդու ուսերին է դրված

Tue, 03 Mar 2026 12:45:19 +0400

Պատմաբան եւ հնագետ, դոկտոր-պրոֆեսոր, Արցախի հնագիտական արշավախմբի ղեկավար, Արցախի Տիգրանակերտը հայտնաբերող եւ պեղող Համլետ Պետրոսյանի հետ զրուցել ենք Ադրբեջանի կողմից Արցախի մշակութային ժառանգության յուրացման եւ ոչնչացման խնդիրների, այդ հարցում Հայաստանի պետական դիրքորոշման շուրջ:

– Ադրբեջանը շարունակում է ոչնչացնել հայկական մշակութային ժառանգությունն Արցախում: Օրերս էլ Մեծ Բրիտանիայի խորհրդարանում այդ խնդիրն արծարծվեց: Իսկ մենք՝ որպես պետություն եւ այդ ժառանգության կրողներ, ի՞նչ ենք անում:

– Շատ լավ տեղյակ եմ անգլիական պառլամենտում կատարվողի մասին: Արցախի նախկին օմբուդսմեն Արտակ Բեգլարյանն ինձ հետ խոսել է, իրենք մեզ հարցախույզ են ուղարկել, մենք լրացնում ենք եւ ետ կուղարկենք: Արտակ Բեգլարյանն արդեն ելույթ է ունեցել, ինձ էլ են առաջարկել ելույթ ունենալ անգլիական պառլամենտի քննության շրջանակում: Դառնալով Արցախի մշակութային ժառանգությանը՝ կարող ենք երկու մոտեցում նկատել: Հայագիտության հիմնական խնդիրներից մեկը պատմական Հայաստանի հայկականությունն ապացուցելն է եղել եւ այսօր էլ հայտնի չափով մնում է հետազոտողների առաջնահերթ խնդիրներից մեկը, որովհետեւ հայ հանրությունը սպասելիքներ ունի: Սա հայտնի չափով կարելի է տարածել նաեւ Արցախի վրա: Սակայն մի շատ կարեւոր հարց կա, որը, ըստ էության, հայ հանրույթի անցած ճանապարհն է. միշտ չէ, որ մեզ հաջողվել է ձեւավորել քաղաքական հանրույթ այդ ճանապարհին: Այդ տեսակետից, եթե մի քիչ կոպիտ բնորոշենք, միջնադարյան հայ հանրույթը դավանական հանրույթ էր, ոչ թե քաղաքական: Ես կարծում եմ, որ մեր անհաջողությունները պատմական նման փորձի արդյունք են:

– Անհաջողություն ասելով ի՞նչ նկատի ունեք:

– Նկատի ունեմ Արցախի կորուստը, այն իրավիճակը, որի մեջ մենք գտնվում ենք, որ դարձել ենք խաղալիք: Կարծես թե պատմությունը մեզ շանս էր տվել, եւ հաջողություններ կային` ձեւավորվել որպես քաղաքական հանրույթ, ինչը նշանակում է, որ քաղաքական գործիչները, քաղաքական էլիտան իրենց նպատակները պետք է ավելի բարձր դասեն իրենց ընտանեկան, ազգակցական, հայրենակցական նպատակներից: Բայց մենք տեսանք հակառակը` ով գալիս է իշխանության, փորձում է իր ընտանեկան, ազգակցական, հայրենակցական համակարգով աշխատել:

– Մենք այսօ՞ր էլ դա ենք տեսնում:

– Ես ձեռնպահ կմնամ այս իշխանություններին բնութագիր տալուց: Այս իշխանությունների այս կամ այն չափով հեղինակությունը, հարգանքը մարդկանց շրջանում այն է, որ իրենք սկզբունքորեն, գոնե խոսքով, հակադրվել են նախկին իշխանությունների թալանչիական քաղաքականությանը, որն ակնհայտ էր: Ես 17-18 տարի աշխատել եմ Արցախում՝ սահմանի վրա, հանդիպել եմ Արցախի բոլոր նախագահներին, վարչապետերին, գյուղապետերին, գեներալներին եւ հիմա չեմ պատրաստվում այդ մասին խոսել, բայց ինձ համար շատ զարմանալի էր, որ բոլորի համար նախեւառաջ սեփական շահն էր, այլ ոչ թե պետական մտածողությունը: Պարզ չէ՞ր, որ այդպես մենք հեռու չէինք գնա: Գուցե չարժե, որ այս ամենն ասում եմ…

– Դառնանք Արցախի մշակութային ժառանգության ոչնչացմանը. Հայաստանից պետական մակարդակով չկա արձագանք, ժողովուրդն էլ կարծես անտարբեր է: Սակայն այնտեղ, աշխարհի աչքի առաջ, քրիստոնեական եւ նախաքրիստոնեական մշակույթ է ոչնչացվում: Անգամ Անգլիայի խորհրդարանում են անհանգստացած, իսկ մեր ԱԺ իշխող խմբակցությունում լռություն է:

– Որպեսզի կարողանանք հստակ տարբերակել, նախ պետք է իմանանք, թե ինչ է ուզում եւ ինչ է անում թշնամին: Ասեմ, որ Ադրբեջանի քաղաքականությունը` ուղղված հայկական մշակութային ժառանգությանը, միակետ եւ միագիծ չէ: Ինքն ունի բավականին մանրամասն մշակված քաղաքականություն, որտեղ տարբերակվում են ժամանակաշրջանները: Տարբերակվում են ժամանակակից կամ անկախության շրջանում ստեղծված հուշարձանները եւ դրանից առաջ ստեղծված հուշարձանների «պատկանելությունը»: Երբ ասում ենք, որ նրանք ոչնչացնում են՝ կետ 1-ին․ ոչնչացնում են Արցախի Հանրապետության շրջանում ստեղծված հուշարձանները: Ոչնչացվում են առանց որեւէ ձեւականության: Կետ 2-րդ. կան հուշարձաններ, որոնք շատ հայտնի են, դա Ամարասն է, Գանձասարը, Դադիվանքը, Ծիծեռնավանքը եւ այլն: Իրենք մտածում են, որ եթե դրանք դնեն ու պայթեցնեն, միանշանակ, իրենց դեմ է լինելու համաշխարհային հանրության կարծիքը, եւ հայտարարում են, որ դրանք հայկական չեն, աղվանական են: Դրանք միջնադարյան՝ մինչեւ 17-18-րդ դարերի հուշարձաններ են: Այստեղ մի հանգամանք կա, որը մերոնք միշտ մոռանում են: Մոտավորապես 5-րդ դարի կեսերից ստեղծվում է Աղվանից եկեղեցին` քաղաքական զանազան պատճառաբանություններով, Սասանյան ռեֆորմների արդյունքում` ընդդեմ կովկասյան ցեղերի։ Որպեսզի մի ամուր պատնեշ ստեղծեն, Արցախը եւ Ուտիքը միացնում են Աղվանից թագավորությանը, հետո` Աղվանից մարզպանությանը: Այդ մասին մանրամասն մեր պատմիչներն են գրում: Ե՛վ Արցախը, ե՛ւ Ուտիքը մտնում են Աղվանից կաթողիկոսության կազմի մեջ՝ մինչեւ 19-րդ դարի կեսերը: Աղվանից կաթողիկոսը հայ էր, ինքը, հայերենից բացի, այլ լեզու չգիտեր, գրում էր հայերեն: Աղվանից եկեղեցին եղել է Հայ եկեղեցու քույրը, եւ նրա գաղափարաբանությունը, ծիսակարգը նույնական էին Հայ եկեղեցու հետ, ինչպես եւ Վրաց եկեղեցին` մինչեւ 7-րդ դարի սկիզբը, երբ բաժանվել է: Այս ամենը հատուկ շեշտադրված չէ: Ադրբեջանցիները որ ասում են՝ Աղվանից, իրականում մենք գործ ունենք հայերի հետ, որոնք Աղվանից եկեղեցու մեջ էին, բայց իրենք են ստեղծել, իրենց ճարտարապետությունն է: Երբեմն քաղաքական զանազան փոփոխությունների արդյունքում Արցախի իշխանները հանդես են գալիս Աղվանից եկեղեցու անունից, այդ եկեղեցու հետ միասին կամ այդ եկեղեցին իրենց թեւի տակ առնելով: Ադրբեջանը սա է օգտագործում: Ես քանի անգամ դիմել եմ մեր իշխանությանը` ասելով, որ այդ խնդիրը հայագիտության մեջ մինչեւ վերջ լուծված չէ, հարկավոր են տեսական հետազոտություններ, հիմնարար մի բան, որպեսզի կարողանանք հասկանալ եւ դիմակայել:
3-րդ կետը` ամենաբարդը 18-րդ դարի վերջի եւ 19-րդ դարի ժառանգությունն է: Անկախ ամեն ինչից, այդ ժամանակաշրջանի Արցախը մեզ ներկայանում է 97-98 տոկոս հայ բնակչությամբ: Այդ բնակչությունն ուներ հարյուրավոր գյուղեր, այդ գյուղերն ունեին իրենց եկեղեցիները, գերեզմանոցները: Եվ դրա կարկառուն ցուցիչը Շուշիի եկեղեցիներն են: Ինչպե՞ս վարվել դրանց հետ: Մտածեցին, հնարեցին եւ Շուշիի Ղազանչեցոցը ձեւափոխեցին, թե` սա հայկական չէ, Ռուս ուղղափառ եկեղեցի է: Ինչպե՞ս վարվել Կանաչ ժամի հետ. միակ ելքն այն էր, որ Կանաչ ժամն ուղղակի վերացրին: Փորձենք ամփոփել. Ադրբեջանը հակված է վերացնել հատկապես արցախյան 18-19-20-րդ դարերի սկզբի ժառանգությունը: Ամեն գյուղում կառուցում են ճանապարհներ եւ ճանապարհն անցկացնում են գերեզմանոցի միջով: Ամենամեծ եւ ծավալուն ժառանգությունը հենց այդ ժառանգությունն է: Իսկ 4-րդ կետը մինչքրիստոնեական ժառանգությունն է: Ասենք, երրորդ հազարամյակ կամ Ազովի քարանձավ, դրանք ծիծաղելի է ներկայացնել հայկական կամ ադրբեջանական: Այդ տեսակետից ամենադասական հուշարձանը Տիգրանակերտն է: Այդ առումով նրանք չգիտեն ինչպես պատասխանել: Ինչո՞ւ, որովհետեւ Տիգրանակերտի պաշտպանական համակարգը դասական հելենիստական է: Տիգրանը հավաքել է Արտաշատի, Փոքր Ասիայի ճարտարապետներին, վարպետներին, տարել հասցրել է իր կայսրության հյուսիսային ծայրը եւ ասել` այստեղ մի քաղաք կառուցեք, որ ես կարողանամ մինչեւ Քուր գետն իմ հսկողության տակ պահել: Տիգրանակերտի ամրաշինական համակարգը մշակվել է մեր թվարկությունից առաջ երրորդ դարում, Ալեքսանդրիայում: Պիտի լիներ մի կայսր, որի ձեռքի տակ լինեին փոքրասիական ողջ ռեսուրսը, խելքը, ճարտարապետությունը, որպեսզի այդ հեռու վայրում կառուցվեր այդպիսի քաղաք: Այդ ամենը ցույց է տալիս կայսրական ուժ, ռեսուրսների հավաքում եւ քաղաքականություն: Եվ դա Տիգրան Մեծն էր: Միանշանակ է, որ Տիգրանակերտը Տիգրանի կառուցած քաղաքն է: Այդ եւ ավելի վաղ շրջանի մշակույթին հայ հետազոտողները հիանալի տիրապետում են, իսկ ադրբեջանցիները չգիտեն ինչպես վարվել այդ դեպքում: Մենք տեսանք 4 տարբեր կլաստերներ եւ 4 տարբեր քաղաքականություն: Մինչքրիստոնեական հուշարձանների դեպքում իրենք դեռ չունեն պատասխանը, հատկապես չունեն պատասխանը Տիգրանի կառուցածների վերաբերյալ:

– Միայն հետազոտողների՞, գիտնականների՞ խնդիրն է դարձել՝ ապացուցել եւ տեր կանգնել օտարի կողմից ոչնչացվող մեր մշակութային ժառանգությանը:

– Երբ մենք ասում ենք, որ Ադրբեջանը վանդալ է, դա շատ քիչ է, շատ անճշգրիտ է, բայց մեր մեթոդաբանությունն այդպիսին է: Իսկ մենք` գիտնականներս, ոչ թե պրոպագանդա ենք անում, այլ փորձում ենք հասկանալ Ադրբեջանի մշակութային քաղաքականությունը, որը պետականորեն մշակված է` ի տարբերություն Հայաստանի: Հայաստանում կա միայն եւ միայն խուսափողական մոտեցում: Ասենք, եթե Համլետ Պետրոսյանը, Լեռնիկ Հովհաննիսյանը, Արտակ Բեգլարյանը եւ մյուսները, որոնք պաշտոն չունեն, պետություն չեն ներկայացնում, այս ջանքերը չթափեն, կստացվի, որ մենք ընդհանրապես լուռ ենք: Իսկ դա բացարձակապես անմարդկային է, անընդունելի, որովհետեւ այդքան խոսում ենք խաղաղության մասին, բայց մի անգամ չեղավ, որ այդ ամենի մեջ քննարկվի մշակութային ժառանգության խնդիրը: Մշակույթն ի՞նչ կապ ունի, որ իրար ուտում եք, կռվում եք, մեկը հաղթում է, մեկը պարտվում է, բայց կարելի է, չէ՞, մշակույթը չեզոք համարել, մտածել այդ մասին եւ ինչ-որ կետեր ընդունել: Ընդհակառակը, Հայաստանի իշխանությունները որոշեցին, որ մենք իրավունք չունենք «Արցախ» ասելու: Սա ի՞նչ աբսուրդ է: Մի քանի անգամ ինձ էլ են ակնարկել, որ լավ կլինի կայքում ձեր խմբի «Արցախ» անունը գրեք «Լեռնային Ղարաբաղ»:

– Մենք, որպես պետություն, ի՞նչ պետք է անենք: Հանձնեցինք, մշակույթից է՞լ ենք հրաժարվում:

– Պետությունը պետք է անի այն, ինչ այսօր լծված անում է Ադրբեջանը: Այսինքն, պիտի տեր կանգնի իր մշակութային ժառանգությանը` օգտագործելով հումանիստական մոտեցումները, չեզոք հետազոտությունները, մանրամասնելով արցախյան մշակույթը, քննադատելով Ադրբեջանի քաղաքականությունը` այդ մշակույթը վերափոխելու, վերանվանելու, ոչնչացնելու, սեփականացնելու բոլոր մոտեցումները, որովհետեւ դա ռազմական, քաղաքական խնդիր չէ, դա մշակույթի խնդիր է, ինչը չեն անում Հայաստանի իշխանությունները: Կարծես ես 19-րդ դարի հետազոտող լինեմ, այդ ամբողջ բեռն իմ եւ մի քանի մարդու ուսերին է դրված, որն անարդար է:

Ֆելիքս Եղիազարյան