«Հրապարակ»․ Հայաստան են ժամանելու ոչ միայն նրանք, ովքեր ժամանակին լքել են Հայաստանը, այլեւ՝ նրանց ժառանգները

Tue, 31 Mar 2026 11:15:53 +0400

Հարցազրույց իրավապաշտպան, ՀՀ առաջին ՄԻՊ Լարիսա Ալավերդյանի հետ

– Ադրբեջանը պետական քաղաքականություն է դարձրել փախստականների վերադարձն «Արեւմտյան Ադրբեջան», այսինքն` Հայաստան, որն իբր իրենց պատմական հայրենիքն է: Մեր իշխանությունները չունե՞ն հակադարձելու ոչինչ՝ Հայաստանի տարածքային ամբողջականությանը սպառնացող ադրբեջանական այդ քաղաքականությանը: Լռելով համաձա՞յն են որպես սպասարկու կողմ:

– Այսօր մենք ունենք խնդիր: Ադրբեջանն ասում է` մենք վերադառնում ենք, որովհետեւ ունենք իրավունք` փախստականի կարգավիճակ: Ընդ որում, իրավունք՝ ոչ միայն նրանց համար, ովքեր ժամանակին լքել են Հայաստանը, այլ նաեւ՝ նրանց ժառանգների: Եվ պատահական չէ, որ նրանք հիմա փաստաթղթեր են բաժանում անգամ երեխաներին: Իսկ ո՞ւր են նրանք վերադառնում: Եթե մենք ուզում ենք հարցը ճիշտ դնել` չխախտելով միջազգային իրավունքը, պետք է հստակեցնենք` ո՞ւր եք դուք վերադառնում, չէ՞ որ փոխանակել կամ վաճառել եք ձեր բնակարաններն այն ժամանակ: Եթե նրանց նկրտումները տարածվում են Հայաստանի վրա, որ իրենց նախկին հայրենիքն է իբր, մենք պետք է նրանց մերժենք ամբողջովին, որովհետեւ դա ուժի սպառնալիք է ՀՀ տարածքային ամբողջականության նկատմամբ: Իսկ Հայաստանը, ստանալով այդ ազդանշանը, արդյո՞ք չպետք է դնի հարցը, որ կես միլիոնից ավելի հայեր բռնի կերպով են տեղահանվել Ադրբեջանից: Հայերը ե՞ւս վերադառնում են: Սումգայիթում տեղի է ունենցել հայերի սպանդ, բռնի տեղահանություն: Դատեր են եղել, որ Սումգայիթում կատարվածը, եթե ոչ ամբողջովին ուղղորդված, ապա համաձայնեցված է եղել ադրբեջանական իշխանությունների հետ: Իսկ Ադրբեջանն ասում է, որ հայերը չեն վերադառնալու. այդ դեպքում ի՞նչ փոխհատուցում է ստանալու Սումգայիթի բռնագաղթած հայը: Հայաստանը երբեւիցե պաշտոնապես այդ հարցը դրե՞լ է այս վերջին տարիներին, երբ նրանք անընդհատ թմբկահարում են իրենց վերադարձը: Եթե Հայաստանը լռում է, ստացվում է, որ ընդհանրապես բռնի տեղահանություններ չեն եղել Ադրբեջանի կողմից: Հայաստանի օրվա վարչակազմը ոչ միայն քողարկում, այլեւ արդարացնում է Ադրբեջանի ցեղասպանական քաղաքականության շարունակությունը: Եթե ՀՀ օրվա վարչակազմը, որ իրեն իշխանություն է զգում, դա չի ասում, դրան չի ընդդիմանում, նշանակում է, որ նա ուղղակի կամ անուղղակի մասնակից է հայերի հանդեպ ցեղասպանական քաղաքականության շարունակությանը:

– ԱԺ նախագահն ասում է, որ ադրբեջանցիները պետք է գան եւ ապրեն Հայաստանում` այնպես, ինչպես հայերն են ապրում Վրաստանում: Բայց չի ասում, որ հայերն էլ կգնան եւ կապրեն Ադրբեջանում:

– Եթե մենք ընդունում ենք խնդրի միայն այն մասը, որ ադրբեջանցիները պետք է գան եւ ապրեն Հայաստանում, ստացվում է, որ հայերին բռնի չեն տեղահանել Սումգայիթից, Բաքվից, Գանձակից, որ Ադրբեջանը ցեղասպանական գործողություններ չի իրականացրել Արցախի Հանրապետությունում: Այսինքն, այս վարչակարգն ամբողջովին արդարացնում, սպասարկում է նրանց ցեղասպանական նկրտումները: Ադրբեջանցիները չեն ասում, որ մենք վերադառնալու ենք մեր նախկին տները, նրանք ասում են` վերադառնում ենք մեր հայրենիքը, պատմական հողերը, եւ դա կոչվում է «Արեւմտյան Ադրբեջան»:

– Կարո՞ղ ենք ասել, որ սա հետո իրականություն է դառնալու` նկատի ունենալով ադրբեջանցիների հետեւողական գործողությունները, թե՞ հայավարի ծաղրենք ու ծիծաղենք, ինչպես նախկին իրադարձություններից առաջ էր:

– Մենք մինչ օրս տեսել ենք, որ այն, ինչ ասվում է Ադրբեջանի կողմից, թեպետ Հայաստանում շատ փորձագետներ ասում են, որ դա միայն հայտարարություն է, դեռ չի եղել մի բան, որ չի իրականացվել: Ինչո՞ւ: Դա պատահականությո՞ւն է, դեպքերի համընկնո՞ւմ է` ո՛չ: Հարցն այն է, որ Թուրքիան եւ իր ստեղծած առաջին թուրքական պետությունն Օսմանյան կայսրությունից դուրս տարածքների վրա է, դա Հյուսիսային Կիպրոսը չէ, դա Ադրբեջանն է՝ որպես թուրքական երկրորդ պետություն: Եվ պատահական չէ, որ ասում են` մեկ ազգ՝ երկու պետություն: Այսինքն Թուրքիան, որն ունի երկարաժամկետ ծրագիր` 500 տարվա, միջնաժամկետ` 300 տարվա, եւ կարճաժամկետ` 100 տարվա համար, այն, ինչ չի հասցրել ամբողջական անել 1920-ականներին, իրականացնում է 2020-ականներին:

– Կա՞ն կոնկրետ ուղիներ, որոնցով հնարավոր է կասեցնել այս ընթացքը եւ պաշտպանել մեր արդար իրավունքները:

– Մենք տեսնում ենք, որ այս վարչակարգն իր հայտարարություններով, իր սխալ գործողություններով եւ անգործությամբ ոտնահարում է թե՛ տուժած, թե՛ ցեղասպանությունից մազապուրծ հայերի իրավունքները: Բայց պարտավոր է պաշտպանել, որը նշանակում է երկու հնարավորություն: Առաջինը․ հասարակության մակարդակով պետք է լինի միասնական մի կենտրոն, որը ներկայացնի Հայաստանի իսկական շահերը: Իսկ երկրորդն Արցախի Հանրապետությունն է, որը, չլինելով միջազգայնորեն ճանաչված պետություն, բոլոր դեպքերում միջազգային իրավական սուբյեկտության մասնավոր կրող է: Եթե ինքը մինչ օրս չի օգտվել դրանից, ապա հիմա պիտի օգտվի, որովհետեւ մայիսի վերջին ավարտվում է Արցախի Հանրապետության Ազգային ժողովի ժամկետը, իսկ դրանից հետո ինչպե՞ս է շարունակելու Արցախի Հանրապետության միջազգային սուբյեկտությունը, մեծ հարցականի տակ է: Այսինքն, ինչ-որ մի սուբյեկտ պետք է ի հայտ գա: Օրինակ, արտասահմանում Արեւմտյան Հայաստանի հայերը ստեղծել են Հայ դատը, որը ներկայացնում է Արեւմտյան Հայաստանում ցեղասպանված եւ փրկված մարդկանց շահերը: Հիմա պետք է այստեղ այդպիսի մի կենտրոն լինի, որ ներկայացնի Արեւելյան Հայաստանի, այդ թվում՝ Արցախի շահերը: Բայց դա չկա: Անշուշտ, մենք պետք է դատապարտենք Ադրբեջանին եւ Թուրքիային՝ իրենց ագրեսիվ քաղաքականության համար: Բայց մենք պետք է մեր անգործության հարցն էլ բարձրացնենք ոչ միայն ՀՀ օրվա վարչակազմի մասով, այլեւ՝ ակտիվ խավի, որ պետք է ստեղծի ինչ-որ կենտրոն, որը կներկայացնի հայերի շահերը՝ օրվա վտանգներից փրկվելու համար: Ի վերջո, ցեղասպանությունը, որը տեղի է ունեցել Արցախում, ավելի հիմքեր կամ պատճառներ չուներ, քան որ նույնն անի Ալիեւը Հայաստանի նկատմամբ: Ինչ է, Հայաստանի իրավական հիմքերն ավելի՞ն են, քան Արցախինը: Ո՛չ:

– Իսկ սրանք ասում են` գիտակցաբար գնացինք զոհաբերության, որպեսզի Հայաստանն անկախություն ձեռք բերի:

– Դամոկլյան այդ սուրը կախված է նաեւ Հայաստանի վրա: Էլի եմ ասում՝ Արցախի նկատմամբ Ադրբեջանի բոլոր նկրտումները եւ հանցավոր գործողությունները չեն արժանացել ՀՀ օրվա վարչակազմի որեւէ իրավական եւ քաղաքական գնահատականին: Իսկ լուռ համաձայնությունը նշանակում է, որ հիմք են ստեղծում Ադրբեջանի կողմից անպատիժ գործողությունների համար՝ հայերի եւ Հայաստանի նկատմամբ: Դա ցեղասպանություն է, ոչ թե այստեղ կամ այնտեղ ապրող հայերի, այլ ցեղասպանություն է ընդհանրապես հայերի նկատմամբ: Այդ առումով, այո, վտանգն ուղղակի կախված է օդում` մեր գլխի վրա: Ես չեմ սիրում խոսել այդպիսի կատաստրոֆիկ սցենարների մասին, եթե չեմ նշում դրանցից փրկվելու ճանապարհները: Դրա համար էլ օրինակ եմ բերում դրսում ստեղծված Հայ դատը, որը ճանաչված է որպես արեւմտահայերի շահերը ներկայացնող կառույց: Իսկ մենք ոչ միայն ներսում չունենք այդպիսի մի կառույց, այլեւ ունենք ճիշտ հակառակ պատկերը. Հայաստանի օրվա վարչակազմն ամբողջովին քողարկում է սպառնալիքը եւ դրանով սպասարկում է թուրք-ադրբեջանական ցեղասպան քաղաքականությունը:

– Փաստորեն, եթե սրանք վերարտադրվեն հունիսի 7-ին, անխուսափելի՞ է դառնում այդ կատաստրոֆիկ սցենարի իրականացումը:

– Այո, դա իրականանալու է: Երկու բան կա, որ ադրբեջանցիները գիտեն, որն իրենք ե՛ւ գրավոր, ե՛ւ բանավոր արտահայտում են: Ասում են՝ եթե հանկարծ մի վտանգ զգանք ադրբեջանցիների նկատմամբ, որոնք վերադարձել են, մենք պարտավոր ենք մտցնել մեր պաշտպանության ուժերը, իսկ թե ինչպես` մենք լավ գիտենք: Դեռ 1920թ. Թուրքիան հստակեցրել է, որ հենց այդ պատրվակով իրենք պետք է ամբողջ Հայաստանը գրավեն: Պետք է հիշեցնեմ, որ 1919թ. Թուրքիայի արտգործնախարարն Արեւելյան ճակատ ուղարկած հեռագրում նշում է, որ շարունակելով խաբել հայերին եւ մնացած եվրոպացիներին` մենք չպետք է մոռանանք մեր նպատակը, այն է` ոչնչացնել հայերին ոչ միայն պետականորեն, այլեւ՝ ֆիզիկապես: Իսկ փոխվե՞լ է այդ ծրագիրը։ Ո՛չ: Մեծ Թուրանի խնդիրն ի՞նչ է` թաքո՞ւն է պահվում։ Ո՛չ:
Մենք պիտի հստակեցնենք, լինի դա Թրամփի… ի՞նչ է դա կոչվում` այդ ծիծաղելի ու ամոթալի ճանապարհը, որ նման է 17-18-րդ դդ. գաղութատիրական ոճին, որը մեզ այսօր մատուցվում է Թրամփի կողմից եւ ընդունվում գրեթե երջանկությամբ, ուղղակի ամոթ է: Անունն ինչ ուզում եք, դրեք, միեւնույն է, դա բերում է մի բանի` Հայաստանը դառնում է անկլավ Ադրբեջանի ներսում: Իսկ դրանից հետո պետականության եւ մնացածի կորուստն ընդամենը տեխնիկայի հարց է: Եթե Թրամփը թույլ է տալիս Իրանի նկատմամբ ռազմական գործողություններ, որն ամբողջովին ոտքի տակ է գցում միջազգային իրավունքը, եւ հավանում է Ալիեւին նույն ոճի համար, մենք պետք է հասկանանք, որ հույս դնել միջազգային իրավունքի վրա, թե մեզ պետք է օգնի, անհեթեթ է: Ընդ որում, մեղմ են հասնելու այդ բանին: Ինչպես այդ՝ միջազգային հանցագործ Ալիեւն է ասում` իրենք վերադառնալու են ավտոմեքենաներով, ոչ թե՝ տանկերով։ Փաստորեն, նա իրականացնում է այն ռազմավարության նպատակները, որոնք մեկնարկել են դեռ 100 տարի առաջ: Իսկ երբ են դրանք իրականացվում՝ երբ ստեղծվում են համապատասխան պայմաններ: Եվ այդ պայմանների ստեղծման մեջ Հայաստանի օրվա իշխանությունն իր լուման գերադասում է ազգային շահից: Եթե մեր իշխանությունը 2022թ. հոկտեմբերի 6-ին Լեռնային Ղարաբաղը ճանաչում է Ադրբեջանի կազմում, նա դրանով քաղաքական լուծում է տալիս: Ասում է, որ նոր իրավիճակում քաղաքական վեճ է, ես էլ բանակցային կողմն եմ: Ինքն իրեն ոչ միայն բանակցային կողմի տեղ է դրել, այլեւ կոնֆլիկտի կողմ է հանդես գալիս:
Երբ ինքը 2020թ. նոյեմբերի 9-ին ստորագրում է մի փաստաթուղթ, որ հիմա հանձնում է այս տարածքը, 15 օրից` մյուս տարածքը եւ այլն, նա իր վրա վերցնում է այնպիսի մի դերակատարում, որով ընդունում է, թե մինչ այդ Հայաստանն օկուպացրել է այդ տարածքները: Ստացվում է, որ ազգային ազատագրական պայքար չի եղել եւ ոչ էլ այն գործընթացը, որի համաձայն, ի վերջո, միջազգային հանրությունը որոշել է խաղաղ ճանապարհներով լուծում տալ խնդրին: Իսկ վերջին խոսքը պատկանում էր Արցախի բնակիչներին: Ինքն այդ վերջին խոսքն էլ է յուրացրել: Ինչպես յուրացրել է Հայաստանում իշխանության բոլոր թեւերը, նույնկերպ էլ յուրացրել է արցախցիների ձայնը:

Հուսիկ Արա