«Հրապարակ». Հո ապուշ չի՞, գա, մեծ պրոյեկտ սկսի. մի բան կասի, վարչապետի դուրը չի գա, կգան` կձերբակալեն

Thu, 07 May 2026 11:15:40 +0400

Հայտարարվեց, որ Հայաստանում իրականացվող արհեստական բանականության ենթակառուցվածքների զարգացման Firebird մեգանախագիծը ֆինանսավորում են նաեւ հայաստանյան կենսաթոշակային ֆոնդերը: ԱԺ-ում այս մասին է խոսել ԿԲ նախագահ Մարտին Գալստյանը՝ պատասխանելով պատգամավոր Արծվիկ Մինասյանին: Ասել է, որ կենսաթոշակային ֆոնդերի միջոցներն այսօր ահռելի են՝ տրիլիոնից ավելի, եւ դրանց մի մասն այսօր սպասարկում է ՀՀ տնտեսությունը, բայց լավ պրոյեկտներ չկան: «Ստեղծվել է մի պարադոքսալ իրավիճակ, երբ մենք ունենք բավականին մեծ միջոցներ: Թե՛ բանկերը, թե՛ կենսաթոշակային հիմնադրամները ունեն մեծ միջոցներ, երկուսն էլ շատ կապիտալիզացված են, ու փող շատ կա, բայց մենք իրական պրոյեկտների կարիք ունենք՝ լավ պրոյեկտների, որոնք հաճույքով կֆինանսավորվեն այդ երկու կառույցների կողմից»,- նշել է նա:

Ներդրողները չե՞ն ցանկանում երկարաժամկետ ներդրումներ անել, եւ ո՞վ է մեղավոր. մեր հարցերին պատասխանեց ֆինանսների նախկին նախարար, Հանրային ֆինանսների կառավարման միջազգային փորձագետ Վարդան Արամյանը: Որպեսզի իրար լավ հասկանանք, նա առանձնացրեց «պրոյեկտ» հասկացության 3 տեսակ․ բիզնես պրոյեկտ, որն արդեն պատրաստ է ֆինանսավորման, որում կան քեշ, կանխիկ հոսքերի կանխատեսում եւ այլն, տեխնոլոգիական պրոյեկտներ՝ R and D (Research and Development), որոնք ավելի ժամանակատար են, պահանջում են գիտական բարձր ներուժ եւ մեծ ծախս պետության կողմից, եւ ստարտափներ, որտեղ պետք է լինի պլատֆորմ, երբ գաղափարը ծնվում է, դառնում է որոշակիորեն ֆինանսավորվող նախնական բջիջ, զարգանում՝ դառնալով արդեն բիզնես: Պարզվում է, որ այս բոլոր բիզնես-պրոյեկտների համար էլ հայաստանյան պայմանները վատն են:

– Ինչո՞ւ մենք չունենք լավ պրոյեկտներ: Գուցե դրանք երկարաժամկետ են, ու բանկերը, այլ ներդրողները չե՞ն ուզում ռիսկի գնալ:

– Պետական քաղաքականությունը խիստ կարեւոր է: Նախ, գլոբալ առումով ամբողջ աշխարհում է այդպես: Եթե լավ գաղափար լինի, փողը միշտ էլ կգտնվի: Սա աքսիոմ է: Բայց ի՞նչ է տեղի ունենում Հայաստանի Հանրապետությունում: Ցանկացած պրոյեկտ ունի ռիսկի գործոններ, որը բազմապրոֆիլ է: Որպեսզի ներդրողը կամ բիզնեսը դրա մեջ փող դնի, պետք է ընդհանուր միջավայրը լինի տրամադրող եւ կայուն: Քո ինստիտուտները պետք է նորմալ աշխատեն, դատական համակարգը, իրավունքի գրանցման պետական համակարգը, կառավարության մյուս թեւերը, որոնք լիցենզիաներ են տրամադրում, եւ այլն: Իսկ մենք այսօր ունենք շատ տխուր վիճակ, որովհետեւ կառավարությունում որոշում կայացնողները գնալով քչանում են: Այդ մարդկանց մեղադրել չի կարելի: Ես այդ մասին ասում եմ 19 թվականից: Ակադեմիական աշխարհում պետական չինովնիկի ամենակարեւոր պրոդուկտը, որը նա տալիս է, որոշումն է` կայուն, արագ ու արդյունավետ կայացրած որոշումը, որպեսզի բիզնեսը դրա տակ տեղավորվի: Բայց մենք այսօր ի՞նչ ենք տեսնում: Այն հարցերում, որտեղ կա որոշակիորեն դիսկրեցիայի պահ (պաշտոնատար անձի կամ պետական մարմնի կողմից որեւէ հարցի լուծումը սեփական նախաձեռնությամբ՝ Ս. Ս.), պետական չինովնիկը կարող է որոշում ընդունել, ու հաջորդ օրը նրա գործընկերը նրա վրա կարող է գործ տա, գան բռնեն, հավաքեն տանեն, ու վերջ: Ես ուզում եմ տեսնել այն հերոս բիզնեսմենին, որը որ աչքի առաջ ունի Քաջարանի պղնձի կոմբինատը, «Վիվասելը», այլ խոշոր ձեռնարկություններ: Սամվել Կարապետյանի օրինակն էլ բոլորիս աչքի առաջ է: Հո ապուշ չի՞, որ գա, մեծ պրոյեկտ սկսի: Մի օր մի բան կասի, վարչապետի դուրը չի գա, կգան, հաջորդ օրը կձերբակալեն: Այդ իրավիճակում բիզնես միջավայրը խթանող չէ:

– Իսկ տեխնոլոգիական պրոյեկտներն ինչո՞ւ չեն կայանում:

– Տեխնոլոգիական պրոյեկտների մասով մենք միշտ խնդիր ենք ունեցել, որովհետեւ համալսարանական գիտուժը հետ է մնացել: Մեր համալսարաններից միայն Երեւանի տնտեսագիտական համալսարանն է, որն աշխարհում, կարծեմ, 1400-րդ տեղում է: Որպեսզի լավ պատկերացնեք, օրինակ, Դուբայի համալսարաններն աշխարհում 200-յակի մեջ են, ինչը բարձր մակարդակ է: Մերն իր ranking-ով (վարկանիշով՝ Ս. Ս.) 1000-րդից հետ է: Սա քրոնիկ խնդիր է, որը միշտ եղել է:

– Իսկ ստարտափները․ դրանք շատ են, դրանց մասին հաճախ խոսում են:

– Ստարտափները կայացնելու համար պետք է լինեն պլատֆորմներ, որտեղ գաղափարը մտնի, եփվի, հետո գնա ինկուբատորներ: Պետք է մի քանի մակարդակ լինի, որ բիզնեսն աճի: Առաջինը սաղմնային կապիտալն է, այնտեղ փող են դնում մոտ 50 հազար դոլարից ոչ ավելի: Հետո էդ գաղափարը գնում է աքսելերատոր, ասենք, 100 գաղափարից 90-ը ձախողվում է, մի 10-ն է «կենդանի» մնում: Էդ 10-ը հետ էգալիս, գնում է արդեն վենչուրային ֆոնդ (ռիսկային, բայց բարձր աճի ներուժ ունեցող ստարտափներին այդ ներդրումային ֆոնդերը տրամադրում են կապիտալ՝ բաժնեմասի դիմաց` Ս. Ս.): Սրանցից էլ գոյատեւում է մոտ 25 տոկոսը, 75-ը սովորաբար էլի չեզոքանում է: Որպեսզի էս 25 տոկոսը դառնա բիզնես, պետությունը դեր պետք է ունենա՝ համաֆինանսավորի, ֆոնդեր ստեղծի, գաղափարական ինչ-որ բան: Դրանք կոչվում են տեխնոլոգիական ստարտափի ինկուբատորներ, 100 գաղափարից 90-ը կարող է ձախողվել, մի 10-ը լինել կենսունակ, էդ 10-ը հետ է գալիս, գնում է արդեն վենչուրային ֆոնդը, որոնցից գոյատեւում է 25 տոկոսը։ Այս իրավիճակում պետությունը պետք է դեր ունենա, համաֆինանսավորի, ֆոնդեր ստեղծի, գաղափարական աջակցություն: Բայց ո՛չ ԱՆԻՖ-ի նման կառավարման մոդելի, որտեղ չինովնիկները նստած որոշումներ էին կայացնում: Դա այդպես չի արվում: Եթե ֆոնդը ստեղծում ես, անպայման կառավարման պետք է տաս պրոֆեսիոնալների, արհեստավարժի, որոնց համար մասնագիտական ռեպուտացիան է կարեւոր: Օրինակ, եթե ինձ նշանակեն ու ասեն՝ գնա սրան փող տուր, ես չեմ տա, որովհետեւ այդտեղ ռիսկեր կան, իմ ռեպուտացիային վտանգ է սպառնալու: Մարդիկ պետք է լինեն, որոնք կառավարությունից անջատ լինեն, ունենան մեծ արհեստավարժություն, ունենան վարկունակություն:

– Նույն պատճառով էլ կենսաթոշակային ֆոնդերը պետք է ներդրում չանեն:

– Չէ, կենսաթոշակայինի փողերը միշտ գալիս են, իրենք ամեն դեպքում ներքին շուկան լավ են հասկանում: Մարտին Գալստյանը ճիշտ է ասում, երբ նշում է, որ մեզ մոտ կուտակումներ ու խնայողություններ կան: Խնդիրը պրոյեկտի մեջ է, իսկ իմ ասած գործոնները՝ կառավարության ծուլություն, որոշումների կայացման անկարողություն, քաղաքական անկայունություն, տնտեսական մոդելի անկայունություն, գլոբալ աշխարհում դիրքավորման անորոշություն՝ էն, որ չգիտեն` մենք Եվրոպայի՞ հետ ենք, թե՞ Ռուսաստանի, այս ամենը խանգարում է:

– Առիթից օգտվելով, հարցնեմ՝ Ռուսաստանի սանկցիաները մինչեւ ո՞ւր կհասնեն: Ամենադաժան կանխատեսումներն են արվում՝ օդը կփակեն, հաղորդակցությունը կդադարեցվի, ատոմակայանը կկանգնի: Կարո՞ղ են ատոմակայանը կանգնեցնել:

– Կարող են, բայց մի փոքր լինենք իրատեսության սահմաններում: Ես չեմ կարծում: Ռուսաստանը, իհարկե, կգնա պատժիչ որոշակի գործողությունների, բայց որ հայերին ամբողջությամբ պոկի իրենից, գցի մի կողմ՝ չի անի: