Բիզնեսը՝ նոր պահանջների շեմին

Wed, 16 Sep 2026 14:45:48 +0400

ԶՊՄԿ-ն հրապարակել է Կայուն զարգացման իր հինգերորդ ամենամյա հաշվետվությունը՝ առաջին անգամ ներառելով բնության հետ կապված ռիսկերի TNFD գնահատում։ Զեկույցի ներկայացման միջոցառման ընթացքում հնչեցված տվյալները, սակայն, մեկ ընկերության հաշվետվությունից ավելի լայն պատկեր են ուրվագծում․ Հայաստանը պատրաստվում է անցնել կայունության կամավոր հաշվետվողականությունից պարտադիր կարգավորման, մինչդեռ մասնավոր հատվածի մեծ մասը դեռ այդ անցման սկզբնական փուլում է։

«Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը» սեպտեմբերի 15-ին Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանում ներկայացրել է 2025 թվականի Կայուն զարգացման հաշվետվությունը՝ ընկերության թվով հինգերորդ տարեկան զեկույցը։ Ներկայացմանը մասնակցել են մասնագիտական շրջանակների, պետական կառույցների և գործընկեր կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։

ԶՊՄԿ գլխավոր տնօրեն Ռոման Խուդոլին, ներկայացնելով ընկերության մոտեցումը, նշել է, որ կայուն զարգացումը միայն հաշվետվություն հրապարակելու գործընթաց չէ։ Ըստ նրա՝ միջազգային չափանիշների, ներդրողների և հասարակության ակնկալիքների փոփոխությանը զուգահեռ պետք է զարգանա նաև ընկերությունը՝ ձգտելով համապատասխանել բնապահպանության, անվտանգության, սոցիալական պատասխանատվության, կորպորատիվ կառավարման և թափանցիկության ավելի բարձր պահանջներին։

Միջոցառման ժամանակ ԶՊՄԿ-ն ներկայացրել է նաև հաշվետվության երկու նոր բաղադրիչ։ Դրանցից մեկը կրկնակի էականության գնահատումն է (DMA), որը կայուն զարգացման խնդիրները դիտարկում է երկու ուղղությամբ՝ ինչպես են դրանք ազդում ընկերության վրա և, հակառակ ուղղությամբ, ինչպես է ընկերության գործունեությունն ազդում շրջակա միջավայրի ու հասարակության վրա։ Մյուս նորությունը բնության հետ կապված ֆինանսական բացահայտումների աշխատանքային խմբի՝ TNFD-ի շրջանակով կատարված գնահատումն է։ Ընկերության ներկայացրած տեղեկության համաձայն՝ ԶՊՄԿ-ն Հայաստանում առաջին ընկերությունն է, որն իրականացրել է նման գնահատում։

Ջուրը՝ հիմնական կախվածություն

TNFD-ն միջազգային հաշվետվողականության շրջանակ է, որի միջոցով կազմակերպությունները գնահատում և բացահայտում են բնության հետ կապված իրենց ազդեցությունները, կախվածությունները, ռիսկերը և հնարավորությունները։ Այն ներառում է կառավարման, ռազմավարության, ռիսկերի ու ազդեցությունների կառավարման, ինչպես նաև չափորոշիչների և թիրախների ուղղությունները։

ԶՊՄԿ-ի առաջին գնահատմամբ դիտարկվել է 1082,1 հեկտար հավանական ազդեցության տարածք, առանձնացվել է 12 առաջնահերթ զգայուն ընկալիչ, 24 ռիսկային գործոն և վեց հնարավոր ռիսկ։ Դրանց հիման վրա 2026–2030 թվականների համար նախատեսվել է 55 գործողություն։

Գնահատման կարևոր արդյունքներից մեկը վերաբերում է ջրին։ Ջուրը և ջրի հետ կապված էկոհամակարգային կապերը գնահատվել են որպես կոմբինատի առավել էական կախվածություն։ Միաժամանակ դիտարկված էական հարցերի 83 տոկոսը կենտրոնացած է երեք հանգույցներում՝ Արծվանիկի պոչամբարում, հարստացուցիչ ֆաբրիկայում և պոչատարում։

Ընկերությունը մշակել է նաև 2026–2040 թվականների կլիմայական փոփոխության ռազմավարություն, իսկ Արծվանիկի պոչամբարում, ըստ ներկայացված հաղորդագրության, շարունակվել է կառավարման և մոնիթորինգի համակարգերի կատարելագործումը՝ GISTM-ի պահանջներին համապատասխան։ Ընդլայնվել է նաև կայունության հաշվետվության անկախ արտաքին հավաստիացման շրջանակը։

Կամավոր հաշվետվությունից՝ պարտադիր համակարգ

ԶՊՄԿ-ի հաշվետվության ներկայացմանը զուգահեռ քննարկվել է Հայաստանում կայունության հաշվետվողականության կարգավորման հարցը։ Ֆինանսների նախարարության ներկայացրած տվյալների համաձայն՝ ներկայում Հայաստանում կայունության հաշվետվության պարտադիր ներկայացման պահանջ դեռ չկա, և միայն սահմանափակ թվով ընկերություններ են կամավոր կերպով նման հաշվետվություններ հրապարակում՝ կիրառելով տարբեր հիմքեր։ Սակայն շահագրգիռ կողմերի հետ քննարկումներից հետո արդեն ընդունվել են քաղաքականության հիմնական որոշումներ՝ պարտադիր համակարգի ներդրման վերաբերյալ։

Նախատեսվող մոդելով հաշվետվողականության պարտավորությունը վերաբերելու է հանրային հետաքրքրություն ներկայացնող և խոշոր կազմակերպություններին, ինչպես նաև հանքարդյունաբերողներին։ Որպես հաշվետվողականության հիմքեր նախատեսվում է կիրառել Եվրոպական կայունության հաշվետվողականության ստանդարտները՝ ESRS-ը, և IFRS կայունության բացահայտման ստանդարտները։ Հավաստիացման մասով նախատեսվում է փուլային անցում՝ սահմանափակ հավաստիացումից դեպի ողջամիտ հավաստիացում, իսկ այն իրականացնելու իրավունք կունենան աուդիտորական կազմակերպությունները։

Նախարարության ներկայացրած ճանապարհային քարտեզը նախատեսում է 2026–2027 թվականներին ստանդարտների հայերեն թարգմանություն և նոր օրենսդրության մշակում, իսկ 2027–2029 թվականներին՝ օրենքի կիրարկման, ուսուցման, վերապատրաստման և որակավորման աշխատանքներ։ Նախատեսվում է նաև կայունության հաշվետվողականության XBRL հարթակի ներդրում։
Սակայն պարտադիր հաշվետվողականության անցումը միայն օրենսդրական փոփոխության հարց չէ։ Ֆինանսների նախարարության ներկայացման մեջ որպես մարտահրավերներ առանձնացվել են ESG բացահայտումների փորձի, անհրաժեշտ ռեսուրսների և կարողությունների պակասը, ինչպես նաև հնարավոր դիմադրությունը։

Շուկան դեռ սպասում է հստակ կանոնների

Հայաստանի մասնավոր հատվածի վերաբերյալ «Գրանթ Թորնթոն Քնսալթինգի» ներկայացրած պատկերը ևս ցույց է տալիս, որ կայունության հաշվետվողականությունը դեռ համատարած բիզնես պրակտիկա չի դարձել։ Կան հրապարակումներ և առանձին նախաձեռնություններ, սակայն առաջընթացը կենտրոնացած է սահմանափակ թվով կազմակերպություններում, իսկ շուկայի մեծ մասը սպասում է ավելի հստակ պահանջների։

Ուսումնասիրված օրինակներում ամենահաճախ հանդիպող հաշվետվողականության հիմքը GRI-ն է, սակայն կիրառվող մոտեցումները տարբեր են և ոչ միշտ ամբողջական։ Ըստ ներկայացված գնահատականի՝ առաջընթացը հաճախ սկսվում է կոնկրետ գործարքից, ֆինանսավորումից կամ արտաքին հարցումից, այլ ոչ թե ընկերության ներսում արդեն ձևավորված միասնական համակարգից։
Խնդիրներից են նաև ընկերությունների ներսում պատասխանատվության ոչ հստակ բաշխումը և տվյալների մասնատվածությունը։ Շատ կազմակերպություններ ESG աշխատանքը դեռ անհետաձգելի չեն համարում, իսկ շուկան սպասում է երեք առանցքային հարցերի պատասխաններին՝ ինչ ստանդարտ է կիրառվելու, կազմակերպությունների ինչ շրջանակ է ընդգրկվելու և երբ է պահանջը ուժի մեջ մտնելու։

Այսպիսով, ԶՊՄԿ-ի հինգերորդ կայունության հաշվետվության ներկայացումը տեղի է ունենում այն փուլում, երբ Հայաստանում փոխվում է հենց հաշվետվողականության միջավայրը։ Մի կողմից՝ առանձին խոշոր ընկերություններ արդեն կիրառում են միջազգային շրջանակներ և ընդլայնում իրենց հրապարակվող տվյալների շրջանակը, մյուս կողմից՝ պետությունը պատրաստվում է սահմանել պարտադիր կանոններ ավելի լայն շրջանակի կազմակերպությունների համար։

Այդ անցման գործնական նշանակությունը պարզ է․ այն, ինչ այսօր Հայաստանի ընկերությունների մի մասի համար կամավոր նախաձեռնություն է, առաջիկա տարիներին նախատեսվում է դարձնել կանոնակարգված հաշվետվողականության համակարգ։ Իսկ դրա արդյունավետությունը կախված կլինի ոչ միայն նոր օրենքներից, այլև նրանից, թե որքան արագ ընկերությունները կկարողանան ստեղծել տվյալների հավաքագրման, ներքին պատասխանատվության, վերահսկողության և անկախ հավաստիացման համապատասխան մեխանիզմներ։