ՀՀ Սահմանադրության «կրիյամանա կարման»

Sun, 05 Jul 2026 19:00:55 +0400

Հինդուիստական և բուդդայական կրոնա-փիլիսոփայական ուսմունքներում մեծ տեղ է զբաղեցնում կարմայի գաղափարը: Այն իրենից ներկայացնում է անընդհատ գործող պատճառահետևանքային շղթա: Ինչը գալիս է նախորդ կյանքերից կամ հոգու նախկին մարմնավորումներից և փոխանցվում է ապագա կյանքերին: Առկա է դրա երեք տեսակ՝ պրարաբդհա (հասունացած) կարմա, կրիյամանա (ընթացքում ստեղծվող) կարմա և սանչիտա (կուտակված) կարմա: Կանգ առնենք երկրորդ տեսակի՝ կրիյամանա (ընթացքում ստեղծվող) կարմայի վրա: Դա այն է, երբ մարդն ինչ-որ արարք է գործում (կա՛մ ինչ-որ բան է ասում և կա՛մ մտածում), և այն ազդում է անմիջապես, կա՛մ ազդում է ավելի ուշ այս կյանքում և կա՛մ ազդեցությունը փոխանցվում է ապագա կյանք:

Իսկ հիմա մի փոքր զարմացնեմ ընթերցողին՝ այստեղ խոսվելու է ոչ թե Նիկոլի, ինչպես կարող էր ենթադրվել, այլ Սահմանադրության մասին: Որ ընդունվել է Տեր-Պետրոսյանի կողմից ղեկավարվող նորանկախ երկրում 1995 թվականի այս օրը: Ու ժամանակին ընդդիմության կողմից բնորոշվել է որպես հատուկ նրա համար «կարված կոստյում»: Ի դեպ, սկզբում ասվում էր, որ սահմանադրության կարիք նորանկախ պետությունը չունի, կլինեն հիմնական օրենքներ՝ ինչպես Իսրայելում է: Հետո որոշվեց, որ, այնուամենայնիվ, ունի, Սահմանադրության համար էլ որպես բնօրինակ վերցվեց ֆրանսիական տարբերակը: Վեց լեզու իմացող առաջին նախագահի համար, նախ, առանձին տեղ էր զբաղեցնում ֆրանսերենը: Ինչը, կարծում եմ, ունեցել է ընտանեկան ավանդույթ՝ հաշվի առնելով կառավարման ֆրանսիական մանդատի ներքո գտնվող Սիրիայում բնակվելը: Երկրորդ, ուժեղ նախագահական իշխանություն այդ ժամանակի Եվրոպայում կար միայն Ֆրանսիայում: Իսկ ծանր պատերազմից նոր դուրս եկած պետության ղեկավարությունը, բնականաբար, պետք է ձգտեր ուժեղ իշխանություն ունենալուն:

Ինչևէ, քանի որ «կոստյումը» կարվել էր հատուկ մեկ անձի համար, ապա դրա ընդունման հանրաքվեն անցավ ընդդիմության «ոչ» քարոզարշավի ներքո: Այն պաշտոնապես ստացավ ավելի քան 70 տոկոս, ինչն ընդդիմության կողմից համարվեց կեղծիք: Դրանով սկիզբ դրվեց ՀՀ Սահմանադրության՝ բացասական «կրիյամանա կարմային»: Իհարկե, ՀՀ Սահմանադրությունը մահկանացու չէ, ու, առաջին հայացքից, անհեթեթ է թվում պետության հիմնական օրենքին մարդկային ճակատագիր վերագրելը: Բայց եթե փորձենք պատկերացնել, որ սահմանադրություն մշակելն ու ընդունելը կատարվում է մարդկանց կողմից՝ իր վրա ընդունելով նույն այդ մարդկանց վարքագծի ազդեցությունը, ապա ինչո՞ւ չի կարող այն կրել որպես ինքնուրույն, տվյալ դեպքում, սուբյեկտ: Ի դեպ, կարելի է պնդել, որ այդ երևույթն անուղղակի ձևով ներկայացված է Օսկար Ուայլդի «Դորիան Գրեյի դիմանկարը» վեպում: Գրքին կամ կինոնկարին անծանոթ՝ «Հրապարակ»-ի ընթերցողներին ասեմ, որ դիմանկարն իր վրա էր կրում է Դորիան Գրեյի յուրաքանչյուր անբարոյական արարքի հետքը:

Շարունակենք: Որքան էլ ՀՀ Սահմանադրությունը փոփոխություններ կրեց՝ հատկապես 2005-ին՝ այն չէր կարող իր վրայից թոթափել ընդունման ոչ օրինական գործընթացի բեռը: Ավելին, 2015-ին կատարվեց վերադարձ 1995-ի տարբերակին. ուղղակի «սուպերնախագահական» կառավարման համակարգը վերաձևվեց «սուպերվարչապետական» համակարգի: Այդ բեռն, իր հերթին, նույն բնույթի ազդեցություն գործեց մեզ վրա: Դրա ողբերգական հետևանքներն այսօր կրում ենք մենք, կրում է Հայաստանի Հանրապետությունը: Հետաքրքիր է, որ այդպիսի զարգացում տեղի ունեցավ նաև Ուայլդի վեպում՝ Դորիան Գրեյի դիմանկարի պարագայում: Երբ ինչ-ինչ պատճառով Գրեյը փորձում է դանակի հարվածով ոչնչացնել կտավը՝ պարզվում է, որ այդ հարվածը կրել է հենց ինքը, իսկ դիմանկարը վերադառնում է իր նախնական վիճակին:

Ի դեպ, էզոթերիկային որոշակիորեն ծանոթ Փաշինյանին թվում է, թե նոր սահմանադրություն պատվիրելով՝ ինքն ազատվելու է գործողի բացասական կարմայից: Բայց այդ հարցում ևս ինքը սխալվում է՝ ինչպես բոլոր այն հարցերում, որին անդրադարձել է որպես վարչապետ: Նախ այն պատճառով, որ Սահմանադրության ընդունման օրվա նախօրեին ՍԴ-ն, որը կոչված է պահպանել սահմանադրական դրույթները, կատարեց հերթական հակասահմանադրական քայլը: Բազմաթիվ ընտրախախտումներով ու կեղծիքներով անցկացված ընտրությունները հռչակեցին որպես օրինական: Երկրորդ, ագրեսիվ թշնամու պահանջով նոր սահմանադրություն մշակելն ու վստահաբար կրկին կեղծիքներով ընդունելն արդեն վկայում է, որ այն կրելու է գործողի բացասական աուրան: Ինչը շատ ավելի ծանրորեն է անդրադառնալու մեր կյանքի վրա:

ՀԳ. Դորիան Գրեյը դանակահարում է դիմանկարը՝ փորձելով ոչնչացնել իր խղճի խորհրդանիշը և իր մեղքերը հիշեցնող միակ հանցանշանը։ Նա հույս ուներ, որ ազատվելով իր հոգու այդ սարսափելի հայելուց՝ կարող է նոր կյանք սկսել և ազատվել մեղքերի բեռից։ Բայց քանի որ դիմանկարն ու իր հոգին խորհրդավոր կերպով միահյուսվել էին, հարվածը մահացու եղավ հենց իր համար։