Կապիտալի պետականացո՞ւմ, թե՞ ավազակապետություն

Sat, 18 Jul 2026 10:37:28 +0400

Երբ երկրի ղեկավարը պոպուլիստական հռետորաբանությամբ — «գողացված սեփականություն», «ժողովրդի թալանողներ», «օլիգարխները պիտի պատժվեն» — սկսում է բռնագրավել խոշոր բիզնեսները՝ դրանք որակելով որպես «պետականացում», տնտեսությունը մտնում է ծայրահեղ ռիսկի գոտի:
1. Սեփականության իրավունքի էրոզիա՝ որպես տնտեսական մահապարտ
Շուկայական տնտեսության հիմնասյուներից մեկը սեփականության անձեռնմխելիության սկզբունքն է: Երբ պետությունը, առանց թափանցիկ դատական գործընթացի և առանց արդար փոխհատուցման, կամայականորեն բռնագրավում է բիզնեսները, քանդվում է վստահության ողջ համակարգը:
Ինստիտուցիոնալ տնտեսագիտությունը պնդում է, որ սեփականության իրավունքների պաշտպանությունն ավելի կարևոր է, քան հարկերի դրույքաչափերը կամ վարկերի տոկոսները: Առանց դրա՝ երկիրը մեկ գիշերվա ընթացքում վերածվում է «բռնագրավման տնտեսության» (kleptocracy):
2. Կապիտալի փախուստ (Capital Flight)
· Ի՞նչ է տեղի ունենում. Տեղացի և օտարերկրյա գործարարները սկսում են իրենց ակտիվները դուրս բերել երկրից՝ ներդնելով արտասահմանյան անշարժ գույքում, բանկային հաշիվներում կամ կրիպտոարժույթում:
· Ինչու՞. Պարզ տրամաբանություն. եթե վաղը կարող են խլել իմ գործարանը, իմաստ չունի նոր գործարան կառուցել կամ առկան արդիականացնել:
· Հետևանք. Տնտեսությունը մնում է առանց ներդրումների, ինչը նշանակում է՝ առանց նոր աշխատատեղերի, տեխնոլոգիաների և աճի:
3. Արտադրողականության կտրուկ անկում
Երբ պետությունը ստանձնում է բիզնեսի կառավարումը, տեղի է ունենում հետևյալը.
· Նշանակումները կատարվում են ոչ թե պրոֆեսիոնալիզմի, այլ քաղաքական հավատարմության սկզբունքով:
· Յուրաքանչյուր որոշում քաղաքական է դառնում, այլ ոչ թե տնտեսական:
· Կոռուպցիան ծաղկում է. պետական ձեռնարկությունը դառնում է սնուցող աղբյուր կուսակցական էլիտայի համար:
Պատմական օրինակ. Վենեսուելայի նավթային հսկան PDVSA-ն մինչ պետականացումն աշխարհի ամենաարդյունավետ ընկերություններից էր: Պետականացումից հետո արտադրությունը կտրուկ ընկավ, իսկ ընկերությունը խորտակվեց պարտքերի մեջ:
4. Մրցակցության ոչնչացում և մենաշնորհների ձևավորում
Պոպուլիստական «պետականացումը» հաճախ կատարվում է ընտրողաբար:
· Բռնագրավվում են մրցակից բիզնեսները, որոնք չեն ցանկանում հնազանդվել:
· Ազատված տեղում ստեղծվում է պետական մենաշնորհ կամ «հավատարիմ գործարարների» կարտել:
Արդյունքում.
· Գները բարձրանում են (քանի որ մենաշնորհը թելադրում է պայմանները):
· Որակը նվազում է (քանի որ չկա ընտրության հնարավորություն):
· Սպառողը պարտվում է:
5. Պատմական օրինակներ. ինչպես է ավարտվել նմանատիպ քաղաքականությունը
Վենեսուելա (Ուգո Չավես, Նիկոլաս Մադուրո)
· Ի՞նչ արեցին. Պետականացրեցին նավթային, պողպատի, ցեմենտի, սննդի արդյունաբերությունը:
· Արդյունքը. 2013-2020 թվականներին տնտեսությունը կրճատվեց ավելի քան 70%-ով: 7 միլիոն մարդ (բնակչության ավելի քան 20%-ը) լքեց երկիրը: Հիպերինֆլյացիան հասավ 1,000,000%-ի:
Զիմբաբվե (Ռոբերտ Մուգաբե)
· Ի՞նչ արեցին. Բռնագրավեցին սպիտակ հողագործների ֆերմաները՝ վերաբաշխելով կուսակցական էլիտային:
· Արդյունքը. Սննդի արտադրությունը փլուզվեց 90%-ով: Երկիրը սովից խուսափելու համար սկսեց տպել թղթադրամներ 100 տրիլիոն զիմբաբվյան դոլար անվանական արժեքով (որը արժեր մի քանի ԱՄՆ դոլարից պակաս):
Արգենտինա (Քրիստինա Կիրշներ, Ալբերտո Ֆերնանդես)
· Ի՞նչ արեցին. Ազգայնացրեցին մասնավոր կենսաթոշակային հիմնադրամները, վերահսկողության տակ առան էներգետիկ ընկերությունները, արգելեցին արտարժույթի գնումը:
· Արդյունքը. Գնաճը հասավ 200%–ի, աղքատությունը՝ ավելի քան 50%-ի, պեսոն կորցրեց իր արժեքի 90%-ը:
6. Ո՞րն է «պոպուլիստական պետականացման» իրական նպատակը
Պոպուլիստը բռնագրավումը «պետականացում» անվանելով հետապնդում է ոչ թե տնտեսական արդյունավետություն, այլ.
1. Քաղաքական հակառակորդների տնտեսական հիմքի ոչնչացում (նրանց բիզնեսները խլելով):
2. Իր կլանին ֆինանսական ռեսուրսների վերաբաշխում (պետականացված ընկերությունները հանձնվում են «հավատարիմներին»):
3. Ընտրողների վրա ազդեցություն կարճաժամկետ («պատժեցինք հարուստներին» հռետորաբանությունը ժամանակավոր ժողովրդականություն է բերում):
Երկարաժամկետ հեռանկարում, սակայն, միշտ աղքատանում է հենց այն ժողովուրդը, ում անունից խոսում է պոպուլիստը:
Վերադարձի ճանապարհ
Պատմությունը ցույց է տալիս, որ նման քաղաքականությունից հետո վերականգնումը չափազանց դժվար է.
· Պահանջվում է առնվազն մեկ սերնդի փոփոխություն` վերականգնելու ներդրողների վստահությունը:
· Ֆիզիկապես ոչնչացված արտադրական կապերը (մատակարարման շղթաներ, մասնագիտական թիմեր, արտահանման պայմանագրեր) վերականգնելու համար տարիներ են անհրաժեշտ:
· Արտագաղթած կադրերի վերադարձը տեղի է ունենում միայն սերունդներ անց, եթե ընդհանրապես տեղի է ունենում:
Հիմնական տնտեսական օրենքը. Եթե ցանկանում եք ոչնչացնել ցանկացած տնտեսական ակտիվություն, բավական է մեկ անգամ առանց դատարանի խլել ամենախոշոր բիզնեսը: Մնացածը կփախչեն ինքնուրույն:

Սերոբ Գևորգյան