10 ֆիլմ, որ պիտի դիտել կյանքում գոնե մեկ անգամ

Tue, 22 Sep 2026 19:45:25 +0400

Եթե Google-ում որոնեք «բոլոր ժամանակների լավագույն ֆիլմերը», ամենայն հավանականությամբ կհայտնվեք մի ցանկի առաջ, որտեղ կտեսնեք «Կնքահայրը», «Քաղաքացի Քեյնը», «Շինդլերի ցուցակը», «Մութ ասպետը», «12 Angry Men», «Pulp Fiction» և տասնյակ այլ հանրահայտ ֆիլմեր։

Այդ ցանկերից շատերը լիովին արդարացված են։ Բայց կա մի կարևոր տարբերություն։

«Լավագույն» և «կինոյի պատմության համար ամենակարևոր» հասկացությունները միշտ չէ, որ նույն բանն են։

Ֆիլմը կարող է լինել հանդիսատեսի սիրելին, ունենալ հսկայական ազդեցություն փոփ մշակույթի վրա, հավաքել բարձր գնահատականներ կամ դառնալ կինոյի պատմության ամենահայտնի գործերից մեկը։ Բայց կինոյի մասնագետների համար մեկ այլ հարց էլ կա.

Ի՞նչ փոխեց այս ֆիլմը։

Ի՞նչ արեցին դրա հեղինակները, որ նախկինում այդպես չէր արվել։ Ի՞նչ նոր լեզու ստեղծեցին։ Ի՞նչ սահման անցան։ Ի՞նչ հնարավորություն բացեցին հաջորդ սերնդի ռեժիսորների համար։

Այս տեսանկյունից առանձնահատուկ նշանակություն ունի բրիտանական Sight & Sound ամսագրի «Greatest Films of All Time» հարցումը։ Այն անցկացվում է տասը տարին մեկ՝ սկսած 1952 թվականից, իսկ 2022 թվականի հարցմանը մասնակցել է 1,600-ից ավելի կինոքննադատ, ակադեմիկոս, ծրագրավորող, համադրող և ոլորտի այլ մասնագետ։

Ու հենց այս ցանկն է, որ այսօր հաճախ ստիպում է վերանայել «բոլոր ժամանակների լավագույն ֆիլմ» արտահայտության իմաստը։

Ստորև ներկայացված տասը ֆիլմերը պարզապես բարձր դիրքեր զբաղեցրած աշխատանքներ չեն։ Դրանք կինոյի պատմության այն հանգրվաններն են, որոնցից յուրաքանչյուրն ինչ-որ բան փոխել է։

1. «Jeanne Dielman, 23 quai du Commerce, 1080 Bruxelles» — 1975
Շանտալ Ակերման
Սկսենք ամենաանսպասելի ընտրությունից։

Եթե որևէ մեկին հարցնեք, թե որն է կինոյի պատմության մեծագույն ֆիլմը, քիչ հավանական է, որ առաջին պատասխաններից մեկը լինի «Jeanne Dielman»-ը։ Բայց 2022 թվականին Sight & Sound-ի քննադատների հարցման արդյունքում հենց այս ֆիլմն զբաղեցրեց առաջին հորիզոնականը։

Ֆիլմը հետևում է Բրյուսելում ապրող այրի Ժանն Դիլմանի առօրյա կյանքին՝ տնային գործերին, գնումներին և որդու հետ հարաբերություններին։

Եվ հենց սա է Շանտալ Ակերմանի հեղափոխությունը։

Նա հանդիսատեսին ստիպում է տեսնել այն ժամանակը, որը սովորաբար կինոն կտրում է։

Ճաշ պատրաստելը այլևս անցողիկ դրվագ չէ։ Այն դառնում է տեսարան։ Սպասքը լվանալը դառնում է գործողություն։ Սպասելը դառնում է դրամատուրգիա։

Ակերմանը փոխում է կինոյի հարցը։

Ոչ թե՝ «ի՞նչ է տեղի ունենալու հետո»։

Այլ՝ «ի՞նչ է նշանակում պարզապես ապրել»։

Ֆիլմը հատկապես կարևոր դարձավ նաև կինոյում կանացի փորձառության ներկայացման տեսանկյունից։ 2022-ի արդյունքը պատմական էր նաև այն պատճառով, որ «Jeanne Dielman»-ը դարձավ առաջին կին ռեժիսորի ֆիլմը, որը գլխավորեց Sight & Sound-ի քննադատների հարցումը։

Ինչ փոխեց. կինոյի թեմա դարձրեց առօրյա կյանքի ժամանակը։

2. «Vertigo» — 1958
Ալֆրեդ Հիչքոք
Եթե Ակերմանը փոխեց այն, ինչի մասին կարող է լինել ֆիլմը, ապա Ալֆրեդ Հիչքոքը փոխեց այն, թե ինչպես կարող է կինոն ցույց տալ մարդու ներաշխարհը։

Ֆիլմի գլխավոր հերոսը՝ Սքոթին, վախենում է բարձրությունից և հայտնվում է մի կնոջ շուրջ ծավալվող խորհրդավոր պատմության մեջ, որը աստիճանաբար վերածվում է մոլուցքի ուսումնասիրության։

Սակայն Հիչքոքի իրական հետաքրքրությունը դետեկտիվ պատմությունը չէ։

Նրա հետաքրքրությունը մոլուցքն է։

Սերը, որը վերածվում է սեփական պատկերացմանը կառչելու։ Մարդը սկսում է ոչ թե սիրել մեկ ուրիշին, այլ վերակառուցել նրան իր ցանկությունների համաձայն։

Այս ամենը Հիչքոքը պատմում է ոչ միայն երկխոսությամբ։

Գույները, երաժշտությունը, տեսախցիկի շարժումը, կադրի տարածությունը՝ ամեն ինչ դառնում է հոգեբանական պատմվածքի մաս։

2012 թվականին «Vertigo»-ն զբաղեցրեց Sight & Sound-ի առաջին տեղը՝ փոխարինելով «Citizen Kane»-ին, որը կես դար շարունակ գլխավորել էր հարցման արդյունքները։ 2022 թվականին այն երկրորդն էր։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ տեսախցիկը կարող է ոչ միայն նկարահանել հերոսին, այլև արտահայտել նրա հոգեբանությունը։

3. «Citizen Kane» — 1941
Օրսոն Ուելս
Կինոյի պատմության մեջ կան ֆիլմեր, որոնց ազդեցությունը դժվար է չափել, որովհետև դրանք դարձել են հետագա կինոյի լեզվի մի մասը։

«Citizen Kane»-ը դրանցից է։

Օրսոն Ուելսի ֆիլմը պատմում է հսկայական մեդիա կայսրություն ստեղծած Չարլզ Ֆոսթեր Քեյնի կյանքի մասին և փորձում է հասկանալ նրա վերջին բառի՝ «Rosebud»-ի իմաստը։

Սակայն ֆիլմի իրական նորարարությունը պատմության մեջ չէ։

Ուելսը քանդում է պատմությունը մեկ մարդու կյանքի մասին և այն վերակառուցում տարբեր մարդկանց հիշողություններից։ Ժամանակը դադարում է լինել ուղիղ գիծ։ Նույն մարդը մեզ ներկայանում է տարբեր մարդկանց աչքերով։

Կինեմատոգրաֆիան ևս հեղափոխական էր իր ժամանակի համար՝ խորության օգտագործում, կտրուկ կոմպոզիցիաներ, ստվերներ, ձայնի նոր մոտեցումներ։

Պատահական չէ, որ «Citizen Kane»-ը Sight & Sound-ի հարցման առաջին տեղում մնացել է հինգ տասնամյակ՝ 1962-ից մինչև 2002 թվականը։ 2022 թվականին այն զբաղեցրել է երրորդ տեղը։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ մարդու կյանքի մասին պատմությունը կարող է կազմված լինել ոչ թե մեկ ճշմարտությունից, այլ բազմաթիվ հակասական հիշողություններից։

4. «Tokyo Story» — 1953
Յասուջիրո Օձու
Կինոն երկար ժամանակ սիրում էր մեծ իրադարձություններ։

Պատերազմներ։ Հանցագործություններ։ Սիրավեպեր։ Հեղափոխություններ։ Հերոսներ։

Յասուջիրո Օձուն հակառակ ուղղությամբ գնաց։

Նա նկարահանեց ընտանիքի մասին ֆիլմ։

Տարեց ծնողները գալիս են Տոկիո՝ այցելելու իրենց երեխաներին, և նրանց հանդիպումը աստիճանաբար վերածվում է ծերության, ընտանիքի և ժամանակի անցնելու մասին խորապես մարդկային պատմության։

Եվ այդ ամենը Օձուն նկարահանում է գրեթե առանց բարձր դրամատիկության։

Տեսախցիկը հաճախ անշարժ է։ Տեսարանները չեն շտապում։ Ամենակարևոր զգացմունքներից մի քանիսը նույնիսկ տեղի են ունենում կադրից դուրս։

Բայց հենց այդ զսպվածության շնորհիվ ֆիլմը դառնում է ավելի ցավոտ։

«Tokyo Story»-ն 2022 թվականի Sight & Sound-ի քննադատների ցանկում չորրորդն էր։

Ինչ փոխեց. ապացուցեց, որ մեծ դրամա ստեղծելու համար պարտադիր չէ մեծ իրադարձություն։ Երբեմն բավական է ցույց տալ, թե ինչպես է ժամանակը փոխում ընտանիքը։

5. «In the Mood for Love» — 2000
Վոնգ Կար-Վայ
Կինոյի պատմության մեջ քիչ ֆիլմեր կան, որոնք այնքան շատ բան են ասում՝ գրեթե ոչինչ չասելով։

Հոնկոնգ, 1960-ականներ։

Երկու հարևաններ հասկանում են, որ իրենց ամուսինները դավաճանում են միմյանց, և նրանց միջև ծնվում է չասված, չիրականացված զգացմունքային կապ։

Դասական կինոն այստեղ կկառուցեր կոնֆլիկտ, դիմակայություն և հարաբերություն։

Վոնգ Կար-Վայը ընտրում է լռությունը։

Հայացքներ։ Կիսատ խոսակցություններ։ Նեղ միջանցքներ։ Անձրև։ Երաժշտություն։

Ֆիլմի գլխավոր պատմությունը հաճախ տեղի է ունենում այն պահերին, որոնք մենք չենք տեսնում։

Այդ պատճառով «In the Mood for Love»-ը ոչ այնքան սիրավեպ է, որքան չիրականացած սիրո մասին ֆիլմ։

2012 թվականի հարցման 24-րդ տեղից այն 2022 թվականին բարձրացավ հինգերորդ։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ կինեմատոգրաֆիական զգացմունքը կարող է ծնվել ոչ միայն գործողությունից, այլ նաև բացակայությունից և չասվածից։

6. «2001: A Space Odyssey» — 1968
Սթենլի Կուբրիկ
Մինչև «2001»-ը գիտաֆանտաստիկան հիմնականում ընկալվում էր որպես ժանր։

Կուբրիկը այն վերածեց փիլիսոփայության։

Ֆիլմը մարդկության էվոլյուցիայի, տեխնոլոգիայի, արհեստական բանականության և մարդու ապագայի մասին լայնածավալ գիտաֆանտաստիկ փիլիսոփայական ստեղծագործություն է։

Բայց ֆիլմի ամենամեծ ուժը գուցե այն է, որ այն հրաժարվում է ամեն ինչ բացատրել։

Կուբրիկը վստահում է պատկերին։

Տիեզերանավը շարժվում է երաժշտության ներքո։ Կապիկը նայում է ոսկորին։ Համակարգիչը խոսում է։ Մարդը լռում է։

Ֆիլմը երբեմն ավելի շատ հարցեր է թողնում, քան պատասխաններ։

2022 թվականին այն զբաղեցրել է վեցերորդ տեղը քննադատների ցանկում, իսկ ռեժիսորների առանձին հարցման մեջ՝ առաջինը։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ գիտաֆանտաստիկ ֆիլմը կարող է լինել ոչ թե պարզապես ապագայի մասին պատմություն, այլ մարդկության մասին փիլիսոփայական ստեղծագործություն։

7. «Beau travail» — 1999
Քլեր Դենի
Այս ֆիլմի մասին դժվար է պատմել սյուժեով։

Ֆրանսիական օտարերկրյա լեգեոնի զինվորների պատմության միջոցով Քլեր Դենին ուսումնասիրում է տղամարդկությունը, ցանկությունը, խանդը և մեկուսացումը։

Բայց ֆիլմի իրական լեզուն բառերը չեն։

Մարմիններն են։

Շարժումը։ Կեցվածքը։ Հայացքները։ Հեռավորությունը։

Քլեր Դենին տղամարդկության, ցանկության, խանդի և մեկուսացման մասին պատմում է մարմնի միջոցով։

Դրա համար էլ «Beau travail»-ը կարևոր է ոչ միայն իր թեմայով, այլ կինեմատոգրաֆիական մեթոդով։

2012 թվականի 78-րդ տեղից ֆիլմը 2022 թվականին բարձրացել է յոթերորդ։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ մարմինը կարող է լինել ոչ միայն դերասանական ներկայություն, այլև կինոյի ինքնուրույն պատմողական լեզու։

8. «Mulholland Drive» — 2001
Դեյվիդ Լինչ
Կան ֆիլմեր, որոնք դիտում ես՝ հասկանալու համար, թե ինչ տեղի կունենա։

Եվ կան ֆիլմեր, որոնք դիտում ես՝ հասկանալու համար, թե իրականում ինչ ես տեսել։

«Mulholland Drive»-ը երկրորդ տեսակի ֆիլմ է։

Հոլիվուդ։ Երազներ։ Ինքնություն։ Ցանկություն։ Ձախողում։ Հիշողություն։

Ֆիլմի պատմությունը աստիճանաբար սկսում է ճեղքվել, և իրականությունն ու երևակայությունը խառնվում են իրար։

Լինչը հանդիսատեսին չի տալիս սովորական հարմարավետությունը՝ «ահա սա է ճիշտ բացատրությունը»։

Եվ հենց դա է ֆիլմի ուժը։

«Mulholland Drive»-ը 2012 թվականի 28-րդ տեղից 2022 թվականին բարձրացել է ութերորդ։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ ֆիլմը պարտադիր չէ կառուցված լինի մեկ տրամաբանական պատասխան տանող ճանապարհի նման։ Այն կարող է լինել փորձառություն, որը յուրաքանչյուր դիտումից հետո նոր ձև է ստանում։

9. «Man with a Movie Camera» — 1929
Ձիգա Վերտով
Այս ֆիլմը նկարահանվել է գրեթե մեկ դար առաջ։

Եվ այն դեռ կարող է ժամանակակից թվալ։

Վերտովը քաղաքային կյանքի պատկերները՝ մարդկանց, մեքենաները, աշխատանքն ու շարժումը, վերածում է մոնտաժային ռիթմի՝ միաժամանակ դարձնելով տեսախցիկն ու կինոն ֆիլմի թեման։

Կադրերը կտրատվում, կրկնվում և արագանում են։ Ֆիլմը սկսում է խոսել ոչ միայն քաղաքի, այլ հենց կինոյի մասին։

Սա կինեմատոգրաֆիական լեզվի ուսումնասիրություն է՝ կատարված այն ժամանակ, երբ այդ լեզուն դեռ նոր էր ձևավորվում։

2022 թվականին ֆիլմը Sight & Sound-ի քննադատների ցանկում զբաղեցրել է իններորդ տեղը։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ մոնտաժը պարզապես տեխնիկական միջոց չէ։ Այն կարող է ստեղծել իմաստ, ռիթմ և նույնիսկ իրականության սեփական տարբերակը։

10. «Singin’ in the Rain» — 1951
Սթենլի Դոնեն և Ջին Քելի
Այս ցանկը չէր լինի ամբողջական առանց ուրախության։

«Singin’ in the Rain»-ը առաջին հայացքից կարող է թվալ ամենահեշտ ֆիլմը այս տասնյակում։ Բայց իրականում այն կինոյի պատմության մասին ֆիլմ է։

Հոլիվուդը անցնում է համր կինոյից հնչունի, և ստուդիաները, ռեժիսորներն ու դերասանները ստիպված են հարմարվել նոր տեխնոլոգիային։

Եվ այստեղ առաջանում է ֆիլմի հեգնական գեղեցկությունը․ կինոն իր տեխնոլոգիական հեղափոխության մասին պատմում է հենց կինոյի միջոցով։

Երգը, պարը, կատակերգությունը և տեխնիկական նորարարությունը միավորվում են մեկ ֆիլմում։

2022 թվականի Sight & Sound-ի քննադատների ցանկում այն զբաղեցրել է տասներորդ տեղը։

Ինչ փոխեց. ցույց տվեց, որ կինոյի տեխնիկական հեղափոխությունը կարող է դառնալ ոչ թե տեխնիկական խնդիր, այլ արվեստի թեմա։

Իսկ «Կնքահայրը»՞
Այստեղ է, թերևս, ամենահետաքրքիր հակադրությունը։

Եթե պարզապես որոնեք «բոլոր ժամանակների լավագույն ֆիլմերը», շատ ցանկերում կտեսնեք Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպոլայի «The Godfather»-ը։

Եվ դրա համար կան բազմաթիվ պատճառներ։

Սակայն Sight & Sound-ի 2022 թվականի քննադատների հարցման մեջ այն զբաղեցրել է 12-րդ տեղը։ Իսկ ռեժիսորների առանձին հարցման մեջ՝ 3-րդը։

Սա շատ կարևոր տարբերություն է։

Որովհետև «լավագույն ֆիլմ» հասկացությունը կախված է այն հարցից, որը տալիս ենք։