Շուշիում հաղթողները գրկախառնվում են, Երևանում՝ հայերը պառակտվում

Mon, 09 Nov 2026 20:53:32 +0400

Որոշ պատկերներ ավելի խոսուն են, քան հազարավոր բառերը։ Այդպիսին է նաև երեկ Շուշիում՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Իլհամ Ալիևի հանդիպման պատկերը։ Շուշիում, որը ճիշտ երեք տարի առաջ ամբողջությամբ դատարկվեց իր հայ բնակչությունից։ Մի քանի շաբաթ տևած տարաձայնություններից հետո այս երկու, թեկուզ կարճատև ժամանակով, հակառակորդ եղբայրները կրկին վերադարձել են իրենց սովորական գործելակերպին։ Եվ ի՞նչ ավելի հարմար վայր կարող էր լինել այդ հաշտությունը կնքելու համար, քան ադրբեջանական օկուպացիայի տակ վերադարձած հայկական քաղաքը, որը Թուրքիայի և Ադրբեջանի համատեղ իրականացրած էթնիկ զտման գործողության հետևանքով հայաթափվեց՝ համաթուրքականության ցեղասպանական ավանդույթների լավագույն օրինակով։

Էրդողանի և Ալիևի միջև տարաձայնությունները, որքան էլ իրական լինեին, ակնհայտորեն չեն խաթարել նրանց հավակնությունների ընդհանրությունը, շահերի համընկնումը և աշխարհաքաղաքական համերաշխությունը, որը Անկարա-Բաքու առանցքը վերածում է Կովկասի հիմնական ուժային կենտրոններից մեկի։

Մինչդեռ Հայաստանը սպառվում է ներքին վեճերի, հաշիվներ մաքրելու, քաղաքական ու կրոնական պառակտումների մեջ։ Նիկոլ Փաշինյանի իշխանությունը, 2020 և 2023 թվականների աղետներից հետո ազգային նվազագույն համախմբվածությունը վերականգնելու փոխարեն, չի դադարեցնում իր քաղաքական հակառակորդների դեմ հաշվեհարդարի քաղաքականությունը։ Սամվել Կարապետյանի բանտարկությունը, ընդդիմության ներկայացուցիչների դեմ հարուցված դատական գործընթացները, Հայ Առաքելական Եկեղեցու նկատմամբ գործադրվող ճնշումները օրեցօր ավելի են բորբոքում իրավիճակը։

Կարծես թե երկիրը կարող է իրեն թույլ տալ այսպիսի պառակտումների շռայլությունը։

Սփյուռքն էլ զերծ չի մնում այս տրամաբանությունից։ Երևանում կազմակերպված «գագաթնաժողովը», առանց սփյուռքի հիմնական ներկայացուցչական կառույցների մասնակցության, բացահայտեց համախմբման այն պատկերացման սահմանափակումները, երբ ամեն ինչ վերահսկելու մոլուցքով տարված իշխանությունն ընտրում է իր զրուցակիցներին՝ հայկական աշխարհի բազմազանության հետ երկխոսելու փոխարեն։ Եվ կարծես սա դեռ բավական չէր, այժմ պարզվում է, որ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը, որը համամարդկային արժեքի հարց է և ոչ թե որևէ իշխանության սեփականությունը, այլևս տեղ չի զբաղեցնելու Հայաստանի արտաքին քաղաքականության օրակարգում, ինչպես ինքն է հայտարարել Նիկոլ Փաշինյանը։

Հարցն այն չէ, թե արդյոք Հայաստանը պետք է խաղաղություն փնտրի իր հարևանների հետ։ Անշուշտ, պետք է։ Հայաստանի աշխարհագրական դիրքը, ժողովրդագրական իրավիճակը և ռազմական հնարավորությունները դա դարձնում են կենսական անհրաժեշտություն։ Ոչ մի պատասխանատու ղեկավար չի կարող անտեսել ուժերի հարաբերակցությունը կամ իրեն թույլ տալ սադրիչ դիվանագիտության շռայլությունը։ Բայց ինչո՞ւ է Մոսկվայի նկատմամբ այդքան կոշտություն, իսկ Անկարայի և Բաքվի նկատմամբ՝ այդքան զգուշավորություն։ Ինչո՞ւ է ամեն ինչ արվում Ռուսաստանի հետ՝ Հայաստանի պատմական ռազմավարական գործընկերոջ հետ, անդունդն ավելի խորացնելու համար, մինչդեռ այնպիսի տերությունների հանդեպ, որոնք փոխադարձության որևէ նշան չեն ցուցաբերում, շարունակաբար հաշտեցման ժեստեր են արվում։

Անշուշտ, Ռուսաստանը լրջորեն թերացել է։ Այն չկանխեց 2020 թվականի պարտությունը, ինչպես նաև 2023 թվականին Արցախի կործանումն ու նրա բնակչության բռնի տեղահանումը։ Այդ ձախողումը խորապես ցնցեց հայկական կողմի վստահությունը։ Դա ժխտելը անհեթեթություն կլիներ։ Բայց արդյո՞ք այդ հիասթափությունը պետք է վերածել ռազմավարական խզման՝ մեկ հարվածով ջնջելով պատմության մեջ արմատավորված բարեկամությունը, այն դեպքում, երբ հորիզոնում անվտանգության համարժեք որևէ երաշխիք չի նշմարվում։

Առավել ևս, որ այդ խզումը երեկվա պատմություն չէ։ 2018 թվականից ի վեր Երևանը հետևողականորեն, թեև աստիճանաբար, փոխում է իր քաղաքական կողմնորոշումը։ Գունավոր հեղափոխություններից զգուշացած Մոսկվան այդ զարգացումը դիտեց որպես հարված իր ազդեցության գոտուն և այժմ, կարծես, պատասխանում է հակաքայլերով ու պատժիչ գործողություններով՝ ընդհուպ խորացնելով իր համագործակցությունը Բաքվի հետ։ Սա մտահոգիչ զարգացում է, որի գինը կարող է վճարել Հայաստանը։ Առավել ևս, որ Հայաստանի նոր արևմտյան գործընկերների համերաշխությունը շարունակում է կասկածի տեղիք տալ, եթե մի կողմ թողնենք Նիկոլ Փաշինյանի անձին նրանց ցուցաբերած աջակցությունը, որը, նրանց տեսանկյունից, հասկանալի է։

Իրականում ո՛չ Բրյուսելը, ո՛չ Վաշինգտոնը չկասեցրին Բաքվին՝ Արցախի ոչնչացումը կանխելու համար։ Նրանցից ոչ մեկը պարտավորություն չի ստանձնել ռազմականորեն պաշտպանելու Հայաստանը։ Իսկ եվրոպական գործադիր իշխանությունը, հակառակ Ստրասբուրգում գտնվող Եվրոպական խորհրդարանի առաջարկություններին, շարունակում է Ադրբեջանի հետ էներգետիկ հարաբերություններ պահպանել, որոնց հակասությունն իր իսկ հռչակած սկզբունքներին դժվար է թաքցնել։

Ինչ վերաբերում է Եվրամիությանն անդամակցելուն, ապա դա մնում է անորոշ հեռանկար՝ առանց ժամանակացույցի և որևէ երաշխիքի։ Կարելի՞ է արդյոք ողջամտորեն վտանգել գոյություն ունեցող ռազմավարական հավասարակշռությունը՝ հանուն ապագա պաշտպանության անորոշ խոստման, այն դեպքում, երբ հին մայրցամաքն ինքն էլ ցնցվում է բազմաթիվ ճգնաժամերից։

Խնդիրը Արևմուտքին մերձենալը չէ։ Դա բացարձակ անհրաժեշտություն է։ Խնդիրն այն համոզմունքն է, թե դաշնակիցների փոփոխությունը կարող է ապահովել նոր անվտանգություն։ Նույնքան էլ խնդիր չէ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները պահպանելը, այլ այդ հարաբերությունները հնարավորինս նվազագույն կախվածությամբ և բացառիկությամբ կառուցել կարողանալը։ Սակայն՝ առանց խզման։ Փոքր ազգը չի կարող իրեն թույլ տալ ո՛չ մեկի նկատմամբ ստրկամտություն, ո՛չ էլ մյուսների հետ անխոհեմ հակամարտություն։ Նրա դիվանագիտությունը պետք է ձգտի բազմապատկել իր հենարանները, այլ ոչ թե հակադրել դրանք միմյանց։ Եվ ամենակարևորը՝ պետք է դադարի խաղաղության անհրաժեշտությունը շփոթել նրանց առջև մշտապես զիջումներ անելու պարտադրանքի հետ, ովքեր արդեն 150 տարի դավադրություններ են նյութում իր կործանման համար։

Ի՞նչ իմաստ ունի պետություն ունենալը, եթե մենք թուլացնում ենք այն ազգային զգացումը, որը պետք է ամրապնդի այդ պետությունը։ Ի՞նչ իմաստ ունի ունենալ կազմակերպված Սփյուռք, որին նախանձում են Ալիևն ու Էրդողանը, եթե ինքներս ամեն ինչ անում ենք այն պառակտելու համար։ Ինչո՞ւ վտանգել գործընկերների կորուստը՝ առանց մյուսներից որևէ երաշխիք ստանալու։

Երևանում սրճարանների բացօթյա սեղանները լիքն են, ռեստորանները ծաղկում են, նոր շենքեր են կառուցվում, կյանքը շարունակվում է։ Շատ լավ։ Բայց այդ կենսունակությունը չի կարող փոխարինել ռազմավարական տեսլականին։ Մայրաքաղաքի աշխուժությունը չի չափում ո՛չ ազգի ամրությունը, ո՛չ էլ նրան շրջապատող վտանգներին դիմակայելու կարողությունը։ Ժողովուրդները վերանում են ոչ միայն պատերազմներում պարտվելու հետևանքով։ Նրանք թուլանում են նաև այն ժամանակ, երբ կորցնում են իրենց միավորող արժեքների գիտակցությունը, իրենց մնացածը պաշտպանելու կամքը և այն սթափությունը, որն անհրաժեշտ է հակառակորդներին գործընկերներից տարբերելու համար։

Սա աշխարհաքաղաքականության դաս է, որը Էրդողանն ու Ալիևը նոյեմբերի 8-ին ներկայացրին Շուշիում։ Նրանք կարող են տարաձայնություններ ունենալ ամեն ինչի շուրջ, բայց գիտեն, թե ինչպես միավորվել ամենակարևոր հարցերում։

Երևանում այս պահին հաճախ հակառակ պատկերն է։ Եվ գուցե հենց արժեքների այս սարսափելի այլասերման, առավել ևս՝ ռազմական ուժերի հարաբերակցության մեջ է այսօր հայկական աշխարհի համար թաքնված ամենամեծ վտանգը։

Արա Թորանյան

2026 թ. նոյեմբերի 9

Նուվել դը Արմենի