6000-ամյա «հողուջուրը» «Իրական Հայաստանի» թակարդում

Wed, 23 Sep 2026 16:15:34 +0400

Վիսբադենում օրերս կայացած հանդիսավոր արարողության ժամանակ, որտեղ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին շնորհվեց Հեսսեյան խաղաղության մրցանակը, ուշագրավ հայտարարությամբ հանդես եկավ Հեսսենի երկրամասային կառավարության ներկայացուցիչ, գինեգործության նախարար Ինգմար Յունգը: Գովաբանելով Փաշինյանի «քաղաքական քաջությունը»՝ գերմանացի պաշտոնյան միաժամանակ հիշատակեց Հայաստանի 6000-ամյա գինեգործական հարուստ պատմությունն ու փորձը, որից գերմանացիները դեռ սովորելու բան ունեն:

Այս ակնարկը բոլորովին այլ կերպ է ընկալվել գերմանահայ համայնքի ներկայացուցիչ, «Արևմտյան Հայաստանի վտարանդի կառավարության» ղեկավար Արամ Մկրտչյանի կողմից: Նա իր դիտարկումներն է գրել` առաջարկելով հրապարակել:

«Մինչ Երևանը ոգևորվում է դրսի հարթակներից հնչող էկզոտիկ շեշտադրումներով ու գրպանում տանում «զիջումային խաղաղության» մրցանակը, իրավական պատմությունը հիշեցնում է՝ մենք սեփականատեր ենք, ոչ թե կոնցեսիոնար։ 6000-ամյա հիշողությունը 1991 թվականի նեղ դե-ֆակտո սահմանային մետրիկայի մեջ տեղավորելը նշանակում է սեփական ձեռքով ստորագրել ցեղասպանական հետևանքների մարսման տակ։

Ջարդված գինու շիշն ու ինքնակամ ամպուտացիան գերմանացի նախարարն իրականում ավելի խորքային և սիմվոլիկ հարթություն դուրս բերեց, քան Երևանի ներկայիս գործադիր իշխանության սեղմված օպտիկան է։ 6000-ամյա տերուարը, այսինքն՝ գինուն համ տվող հողն ու ջուրը՝ լինի դա Արենիի քարանձավը, թե հայկական բարձրավանդակի համընդհանուր քաղաքակրթական շերտերը, ֆիզիկապես, պատմականորեն և իրավականորեն չի կարող տեղավորվել 1991 թվականի դե-ֆակտո սահմանագծի կամ «մասնատված ու անկյունային խաղաղության» մետրիկայի մեջ։

Երբ Երևանն ասում է՝ «հրաժարվենք հին միֆերից ու ապրենք իրական Հայաստանում», սա նման է 6000 տարվա հնության բացառիկ գինու շիշը միտումնավոր ջարդելուն և հայտարարելուն, թե մենք արժեք ունենք միայն այնքանով, որքան տեղավորվում է այսօրվա դատարկ բաժակի մեջ։ Գինուն համ տվողը միայն տարածքի քիմիան չէ, այլ սուբյեկտիվ հիշողության ու իրավունքի անընդհատությունը։ Հետևաբար, սա ոչ թե պրագմատիկա է, այլ կոլեկտիվ պատմական ինքնության ինքնակամ ամպուտացիա, որն արվում է ներքին քաղաքական սպառման և իրավական պահանջատիրությունից խուսափելու համար։

Դիվանագիտական կոնյունկտուրան և 1920-ի իրավական հիմքերը Բեռլինն ու Վիսբադենը, մրցանակ տալով և գովաբանելով Փաշինյանին, ոչ թե արդարություն են հաստատում, այլ լեգիտիմացնում են տարածաշրջանային լոգիստիկայի, տնտեսական շահերի և աշխարհաքաղաքական շամփուրի վրա հիմնված միակողմանի զիջումները։ Նրանք միտումնավոր շրջանցում են 1920 թվականի դեկտեմբերի 10-ի Ազգերի լիգայի իրավական հիմքերը, Սևրի հաշտության պայմանագիրն ու 2 140 000 քառ. կմ Միացյալ Հայաստանի միջազգայնորեն ամրագրված իրավական տեսլականը։ Եվրոպական դիվանագիտությունն այսօր խաղաղությունը չափում է ոչ թե իրավական արդարությամբ, այլ «կոնֆլիկտի սառեցմամբ» և ճանապարհների բացմամբ։ Բայց պատմական իրավունքը չի չեղարկվում մրցանակային ֆուրշետներով․ ազգի իրավական հաշիվը փակելու լիազորություն չունի ոչ մի դե-ֆակտո ժամանակավոր իշխանություն, որը կանգնած է ուժային ճնշման տակ։

Հայաստանյան ներքին մեդիա-մատրիցան գտնվում է մտավոր ու հոգեբանական գոտում՝ կառուցված «մանր հաշվարկների» և «օրվա լրահոսի» տրամաբանության վրա։ Երբ քաղաքական դաշտը ծրագրավորված է սև-սպիտակ ռևանշիստական կամ պարտվողական բևեռների մեջ, 6000-ամյա քաղաքակրթական ակնարկը դառնում է կամ անհասկանալի «մետաֆիզիկա», կամ PR-աղմուկ։ Ներքին հանրային միտքը միտումնավոր կտրված է մեծ պատմական հայացքից, որպեսզի արդարացվի «փոքրիկ, բայց անվտանգ» (որն իրականում անվտանգ չէ) գոյությունը։

Արցախի շուրջ ցավոտ ընտրությունների կամ հանձնման թեման մեկուսի մեղադրանքով «կոտրելը» մակերեսային սոցիալական ինժեներիա է։ Պետք է տեսնել ավելի խորքային պատկերը․ ինչո՞ւ և ինչպես ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները (Ռուսաստանը, Ֆրանսիան, ԱՄՆ-ը) և մարդու իրավունքների դրոշակակիր Եվրոպան փաստացի համաձայնվեցին այս սցենարին, բաց թողեցին ագրեսիան և ուղղորդեցին ՀՀ վարչապետին դեպի այս հանգրվան՝ տալով կանաչ լույս «տարածքային ամբողջականության» բանաձևին։ Ոչ մի ռևանշի խոսք չկա․ կա իրավական հաշվետվողականության պահանջ բոլոր նրանցից, ովքեր դավաճանեցին իրավունքի գերակայությանը։

6000-ամյա հող ու ջրի, հայկական միջուկի և իրավունքների անունից խոսելու լիազորություն չունի ո՛չ 1991-ից հետո ձևավորված և հողեր զիջող դե-ֆակտո գործադիր իշխանությունը, ո՛չ էլ դրսի մրցանակ բաշխող գերմանական կամ եվրոպական հիմնադրամները։ Այդ սուբյեկտայնությունը բխում է հայկական ազգային-պետական և իրավական շարունակականությունը կրող համահայկական ինստիտուտներից, այդ թվում՝ Արևմտյան Հայաստանի իրավական և պետականակենտրոն ինստիտուտների մանդատից։ Մեկ վարչապետի ստորագրությունը իրավաբանորեն և բարոյապես չի կարող փակել հայության համաշխարհային-պատմական պահանջատիրության հաշիվը։

Իմ վերջնական և հստակ պատգամը Եվրոպային, Երևանին և հայ ժողովրդին հետևյալն է․ «Խաղաղություն» առանց հիմնարար պատմական, տարածքային և իրավական արդարության՝ ոչ թե ապագա է, այլ իրավազրկության հավերժացում ու նոր ցնցումների հիմք։ 6000 տարվա տերուարը (հող` բառից. խմբ) չի կարող վերածվել ժամանակավոր դիվանագիտական ֆուրշետի դատարկ շշի։ Տերուարի «առաջին բաժակը» բացվում է ոչ թե կապիտուլյացիայի սեղանին, այլ սեփական իրավունքների գիտակցման բարձունքին։ Իրական Հայաստանը ոչ թե կրճատված ու վախեցած դե-ֆակտո անկյունն է, այլ պատմական ու իրավական ամբողջականությունը, որին տեր կանգնելը պահանջում է արժանապատվություն, այլ ոչ թե զիջումների մրցավազք»։

Արամ Մկրտչյան